Giriş
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Adalet Komisyonu’nda görüşülmeye başlanan ve önümüzdeki günlerde genel kurula gelmesi beklenen “Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesi” adı verilen kanun teklifi, uzun yıllardır güvenlik ekseninde tartışılan Kürt meselesini siyasal ve hukuki bir zeminde ele alma iddiası taşıyan yeni bir çerçeve sunuyor. 12 maddeden oluşan teklif; PKK/KCK’nın silahlı faaliyetlerini sonlandırması ve silah bırakma sürecinin devlet tarafından teyit edilmesi halinde, örgüt üyeleri hakkında yürütülen bazı soruşturma ve kovuşturmaların ertelenmesi, infaz süreçlerine ilişkin düzenlemeler yapılması, sürecin izlenmesi amacıyla bir kurul oluşturulması ve toplumsal bütünleşmeyi kolaylaştıracak çeşitli hukuki mekanizmaların işletilmesini öngörüyor.
Kuşkusuz, bu teklif, tek başına onlarca yıldır devam eden Kürt meselesini çözebilecek kapsamlı bir demokratik reform paketi değildir. Ancak uzun yıllardır ilk kez meselenin sadece güvenlik başlığı altında değil, hukuki ve siyasal araçlarla da ele alınmaya başlanması bakımından önemli bir eşik niteliği taşımaktadır. Tam da bu nedenle, bu girişimin eksiklerini açıkça tartışırken, aynı zamanda demokratik çözüm yolunda oluşturabileceği imkânları da görmezden gelmemek gerekiyor.
Dünya Deneyimlerinin Ortak Gerçeği
Dünyanın çatışma çözümü deneyimleri ortak bir gerçeği gösteriyor: Kalıcı barışlar, ne sadece güvenlik politikalarıyla, ne de tek taraflı siyasi iradelerle kurulabiliyor. Barış; toplumun tüm farklı kesimlerinin birbirini meşru muhatap olarak kabul ettiği, demokratik siyasetin güçlendiği ve ortak geleceğe dair umudun yeniden inşa edildiği süreçlerde mümkün oluyor. Kuzey İrlanda’dan Bask bölgesine, Güney Afrika’dan Kolombiya’ya kadar farklı tarihsel örnekler, silahların susmasının yalnızca başlangıç olduğunu; asıl meselenin ise demokratik toplumun inşası olduğunu ortaya koyuyor.
Türkiye de bugün böylesi tarihsel eşiklerden birinde bulunuyor. Meclis gündemine getirilen toplumsal bütünleşmeye ilişkin çerçeve yasa, tek başına Kürt meselesini çözecek bir düzenleme değildir. Ancak doğru siyasal irade ve demokratik bir perspektifle ele alındığında, uzun yıllardır özlemi duyulan toplumsal barışın ilk kurumsal adımlarından biri olma potansiyeli taşımaktadır. Bu nedenle bu girişime, yetersizliklerini ve eksiklerini görerek ama önemini de teslim ederek yaklaşmak gerekir. Çünkü hiçbir büyük barış, bir günde kurulmamıştır.
Kuzey İrlanda bunun en önemli örneklerinden biridir. IRA ile İngiliz devleti arasında onlarca yıl süren çatışmalar, birçok kez denenen siyasi girişimleri başarısızlığa uğratmasına karşın en sonunda en doğru yol haritasıyla başarıya ulaşıldı. Kuzey İrlanda’da başarıyla sonuçlanan son süreçte Cumhuriyetçi hareketin siyasal temsilcisi Sinn Féin’in demokratik siyasette giderek daha belirleyici hale gelmesi, İngiliz milliyetçisi ve birlik yanlısı partilerin aynı müzakere masasında yer alması ve nihayetinde 1998 Hayırlı Cuma Anlaşması’nın imzalanması, çatışmanın çözümünde kritik rol oynadı. Hiçbir taraf bütün taleplerini kabul edemedi; fakat herkes birlikte yaşayabilecekleri yeni bir siyasal düzen kurmayı kabul etti. Asıl başarı, mutlak zafer değil ortak yaşam iradesiydi.
Benzer biçimde İspanya’da Bask meselesinin çözümünde de güvenlik politikaları belirleyici olmadı. Zapatero hükümeti, yoğun siyasi baskılara rağmen parlamentodan müzakere yetkisi aldı; toplumun farklı kesimlerini sürece dahil etmeye çalıştı ve demokratik reformları çatışmanın çözümünün ayrılmaz bir parçası olarak gördü. Süreç kesintilere uğradı, sabotajlarla karşılaştı, hatta kimi zaman tamamen başarısız olduğu düşünüldü. Ancak demokratik siyasetin alanı genişledikçe silahlı mücadelenin toplumsal zemini daraldı. Sonunda ETA silah bıraktı ve siyasal mücadele tek meşru zemin haline geldi.
Güney Afrika’da Apartheid rejiminin sona ermesi de benzer bir anlayış üzerine kuruldu. Nelson Mandela ve Frederik de Klerk’in yürüttüğü müzakereler sadece bir iktidarın el değiştirmesi anlamına gelmiyordu; farklı kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde birlikte yaşayabileceği yeni bir anayasal düzen kuruluyordu. Bunun için atılan en önemli adımlardan biri olarak “Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu” kuruldu ve amacı geçmişi unutturmak değil, geçmişle yüzleşerek ortak bir gelecek kurabilmekti. Komisyon bu misyonunu başarıyla yerine getirerek büyük bir toplumsal barışın zemini oluşturdu.
Kolombiya’da FARC ile Kolombiya devleti arasında yürütülen süreç ise, bütün eksiklerine rağmen, silahlı çatışmanın siyasetin yerine geçemeyeceğini gösterdi. Taraflar arasında başlangıçta büyük güvensizlik olmasına rağmen demokratik mekanizmalar işletildi ve barışın toplumda karşılık bulabilmesi için uzun soluklu bir çaba yürütüldü.
Demokratik Çözümün Ön Koşulları
Bu örneklerin tamamında ortak olan nokta şudur: Barış süreçleri kusursuz başlar. Önce güven inşa edilir. Ardından küçük demokratik adımlar gelir. O adımlar toplumsal güveni büyütür. Sonrasında ise daha kapsamlı reformların zemini oluşur. Türkiye’nin bugün ihtiyaç duyduğu yaklaşım da tam olarak budur.
Yıllardır güvenlik eksenli politikaların belirlediği Kürt meselesinin artık güvenlik başlığı altında ele alınamayacağı açıktır. Bu anlamda demokratik temsilin güçlenmesi, hukuk devletinin tahkim edilmesi, temel hak ve özgürlüklerin genişletilmesi, yerel demokrasinin güçlendirilmesi ve eşit yurttaşlık anlayışının geliştirilmesi, toplumsal barışın vazgeçilmez unsurlarıdır.
Barış Partiler Üstü Bir Meseledir
Ancak burada görmezden gelinmemesi gereken ciddi bir çelişki de vardır. Bir taraftan toplumsal barıştan söz edilirken, diğer taraftan ana muhalefete yönelik siyasi baskıların artması, seçilmiş belediye başkanlarına yönelik uygulamalar, ifade özgürlüğü ve demokratik siyasete ilişkin tartışmaların yoğunlaşması, barış söyleminin toplumsal güven üretmesini zorlaştırmaktadır. Demokratikleşme parçalı yürütülemez. Bir alanda diyalog çağrısı yapılırken başka alanlarda siyasal alanın daraltılması, ister istemez toplumda samimiyet tartışmalarını beraberinde getirir.
Tam da bu nedenle, bu süreç, herhangi bir siyasi partinin iktidarını tahkim edecek bir siyasi proje olarak görülmemelidir. Kürt meselesi, seçim takvimlerine sıkıştırılabilecek veya kısa vadeli siyasi hesaplarla yönetilebilecek bir mesele değildir. Bu ülkenin uzun yıllardır devam eden ve çözümsüz bırakılan en önemli demokratik sorunlarından biridir. Çözüm, ancak kamusal sorumluluk bilinciyle; süreçten provokasyon üretmeye çalışan ırkçı odaklar dışında, bütün siyasi partilerin katkı sunduğu, parlamentonun merkezde yer aldığı, sivil toplumun ve toplumun tüm farklı kesimlerinin söz sahibi olduğu kapsayıcı bir anlayışla mümkün olabilir. Bugün iktidarın önündeki en önemli sorumluluklardan biri de budur.
AK Parti iktidarı, bu meseleyi sadece kendi siyasi geleceği üzerinden değil, Türkiye’nin ortak geleceği üzerinden de değerlendirmelidir. Çünkü burada söz konusu olan sadece bir hükümetin başarısı ya da başarısızlığı değildir; milyonlarca yurttaşın birlikte yaşama iradesidir. Böylesine tarihsel meselelerde günlük siyasal hesaplarla yol alınması mümkün değildir. İktidar da, muhalefet de bu sürecin başarısını ortak bir demokratik sorumluluk olarak görmek zorundadır.
Toplumsal barış ve kalıcı bir demokratik çözüm; tüm farklı kimlik ve inançların, demokratik kitle örgütlerinin, insan hakları savunucularının, akademinin, kadınların, gençlerin ve toplumun bütün demokratik kesimlerinin özne olduğu geniş bir toplumsal mutabakatla mümkün olabilir. Çünkü demokratikleşme, sadece bir meselenin çözümü değil; farklı toplumsal kesimlerin eşit yurttaşlık temelinde ortak geleceği birlikte kurabilme iradesidir. Barışın toplumsallaşması da ancak bu çoğulcu katılımla mümkün olacaktır.
Bugün bu sürece bütünüyle karşı çıkan ya da sorumluluğu sadece referandum gibi yöntemlere havale edip bir şekilde süreci tıkamaya çalışan yaklaşımlar da tartışılmaktadır. Elbette demokratik toplumlarda her öneri konuşulabilir. Ancak onlarca yıldır çözümsüzlüğü derinleştiren bir statükocu anlayışın Türkiye’yi nasıl daha otoriter, daha kutuplaşmış ve daha antidemokratik bir zemine sürüklediğini görmeden yapılacak her tartışma, istemeden de olsa mevcut çıkmazı yeniden üretme riski taşır. Asıl ihtiyaç duyulan şey, çözümü sürekli erteleyen değil; demokratik siyasetin önünü açacak cesur ve kapsayıcı adımları büyütebilmektir.
Dünyadaki başarılı örnekler gösteriyor ki, milliyetçi partilerden sosyal demokratlara, muhafazakârlardan sol partilere kadar farklı siyasal gelenekler, barış söz konusu olduğunda ortak zeminde buluşabildikleri ölçüde süreçler başarıya ulaşmıştır. Kuzey İrlanda’da da İspanya’da da çözüm, sadece hükümetlerin değil, parlamentoların ve demokratik siyasetin başarısı olmuştur.
Türkiye’nin de buna ihtiyacı vardır. Hiç kuşkusuz bu süreç kolay olmayacaktır. Provokasyon üretmeye çalışanlar olacaktır. Güvensizlikler ortaya çıkacaktır. Geçmişin acıları yeniden hatırlanacaktır. Fakat demokratik toplum tam da bu zorlukların aşılabildiği ölçüde güçlenir.
Barışı Yarım Bırakmamak
Burada en büyük risk, toplumda yeniden filizlenen barış umudunun yarıda bırakılmasıdır. Çünkü uzun yıllar çatışma yaşamış toplumlarda insanlar sadece savaşın yorgunluğunu değil, başarısız barış girişimlerinin hayal kırıklığını da taşırlar. Başlatılan bir barış sürecinin sonuçsuz kalması, çoğu zaman çatışmanın kendisinden daha derin bir umutsuzluk yaratır. İnsanlar yeniden diyaloğa inanmakta zorlanır, demokratik siyaset zayıflar ve kutuplaşma daha da derinleşir. Bu anlamda bir ülkede barış olmamasından daha kötüsü; başlatılan bir barış sürecinin yarım bırakılmasıdır. Bu nedenle bugün atılacak her adım büyük bir tarihsel sorumluluk taşımaktadır.
Toplumsal barış, hiçbir halkın veya inancın diğerine üstün gelmesi anlamına gelmez. Tam tersine, herkesin eşit haklarla, özgürce ve onurlu bir biçimde yaşayabileceği ortak bir demokratik geleceğin kurulması gerekir. Barış sadece silahların susması değildir; adaletin, hukukun, eşit yurttaşlığın ve demokratik katılımın kurumsallaşmasıdır.
Bugün Meclis’e gelen çerçeve yasa bu uzun yolculuğun ilk adımı olabilir. Ama bazen tarih, en büyük dönüşümlerini tam da böyle küçük adımlarla başlatır. Önemli olan, bu ilk adımın herhangi siyasi ikbal hesabı olmadan cesaretle ve samimiyetle sürdürülmesi, demokratik reformlarla desteklenmesi ve toplumun bütün kesimlerinin bu ortak geleceğin öznesi haline gelebilmesidir.
İspanya’da, İrlanda’da, Kolombiya’da ve Güney Afrika’da olduğu gibi Türkiye’de de on yıllardır süregelen bu meseleyi çözebilecek bir toplumsal birikim ve potansiyel mevcuttur. Yeter ki siyaset, kısa vadeli hesapların ötesine geçebilsin; farklılıkları tehdit değil ortak zenginlik olarak görebilsin ve barışı herkes için ortak bir gelecek projesi haline getirebilsin. İşte bu noktada tüm farklılıkların bir arada yaşama umudu, ancak demokrasiyle mümkündür. Ve hiçbir toplum, barışı erteleyerek demokratikleşemez. Demokrasi cesaretle savunulduğunda, en derin toplumsal yaralar bile birlikte iyileştirilebilir. Bu anlamda Türkiye’nin bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey: korkuların değil umudun, kutuplaşmanın değil diyaloğun, çatışmanın değil ortak yaşamın siyasetini kurabilmektir.
Nihayetinde çatışmaların en ağır yükünü, çoğu zaman siyasetçiler değil; evlatlarını yitiren anneler, yıllarca yas tutan aileler, yerinden edilen insanlar ve birbirine yabancılaştırılan toplumlar taşır. Bu yüzden barış, sadece siyasal bir hedef ya da hukuki bir düzenlemeden ibaret bir şey değildir; insanların yeniden birbirine güvenebilmesinin, aynı sokakta korkmadan yürüyebilmesinin, gençlerin geleceğe kaygıyla değil umutla bakabilmesinin adıdır. İşte tam da bu nedenle, barış için açılan her kapı, ne kadar dar olursa olsun, sonuna kadar zorlanmayı hak eder. Çünkü barışın en küçük bir ihtimali bile, uğruna emek vermeye, bedel ödemeye ve mücadele etmeye değerdir. Tarih, sadece savaşları kazananları değil; en zor zamanlarda bile barış ihtimalinden vazgeçmeyenleri de hatırlar. Gelecek kuşaklara bırakılabilecek en büyük miras ise, birbirine düşman edilmiş insanların yeniden ortak bir yaşam kurabileceğine dair o inancı ayakta tutabilmektir.
Özcan ÖĞÜT[i]
[i] İspanya’nın Barcelona şehrindeki Pompeu Fabra Üniversitesi’nde “Siyasal Bilimler” alanında “Güncel Demokrasiler; Milliyetçilik, Federalizm ve Çokkültürlülük” üzerine aldığı yüksek lisans eğitimini 2012 yılında tamamladı. Pompeu Fabra Üniversitesi Psikoloji bölümünden Prof. Dr. Verónica Benet-Martínez’in danışmanlığında, “Hayalet Kimlik” (The Ghost Identity) adını verdiği yüksek lisans teziyle Türkiye’de Kürt meselesi üzerinden, İspanya’daki Katalan ve Bask meselelerinin kıyaslamalı saha deneyimleriyle sosyo-psikolojik süreçlerini irdeleyen; kaos hipotezi ve çözüm yolları sunan bir çalışma hazırladı. Ankara Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmet bölümlerinde doktora eğitimleri aldı.
