Giriş
ABD Başkanı Donald Trump’ın 9 Ekim’de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le yaptığı görüşmenin ardından duyurduğu dizel yakıt anlaşması, ilk bakışta enerji piyasalarındaki arz sıkışıklığını hafifletmeye yönelik ticari bir adım gibi görünüyor. Ancak mesele yalnızca Rusya’dan yakıt alınıp alınmayacağı değil. Bu karar; yaptırımların inandırıcılığını, Ukrayna’ya verilen desteğin sınırlarını ve enerji fiyatlarının iç siyasetteki ağırlığını da aynı anda tartışmaya açıyor.
Anlaşmanın kapsamı ne?
Başkan Trump, Rusya’nın önce 300 bin tonun üzerinde dizel yakıtı ABD ve dünya piyasalarına sunacağını; ardından kasımda 500 bin ton, sonrasında 1 milyon ton ve rafinerilerin durumuna bağlı olarak 3 milyon ton daha sevk edebileceğini açıkladı. Ancak açıklanan miktarlar Trump’ın beyanına dayanıyor. Moskova, anlaşmayı ve ihracatın yeniden başlayacağını doğrularken, aynı miktarları ve teslimat takvimini kamuoyuna açıkça teyit etmedi. Bu nedenle, ortada, kamuoyuna sunulmuş ayrıntılı ve imzalı bir tedarik metninden çok, siyasi açıklamalar ve yaptırım lisansıyla şekillenen bir düzenleme var.
Washington yönetimi, Rus dizelinin satışına ve ithalatına geçici olarak izin veren bir yaptırım lisansı çıkardı. Lisansın 7 Nisan 2027’ye kadar geçerli olacağı bildirildi. Moskova, 10 Ekim’den itibaren dizel ihracatına yönelik kısıtlamaları kısmen gevşetti. Dolayısıyla, “anlaşma”, yaptırımların bütünüyle kaldırılması anlamına gelmiyor; belirli Rus yakıtlarının piyasaya çıkmasını mümkün kılan süreli bir istisna niteliği taşıyor.
15 Ekim itibarıyla Rus dizelinin küresel piyasaya yeniden ulaştığına ilişkin ilk işaretler de ortaya çıktı. Reuters’ın aktardığı gemi verilerine göre, Primorsk Limanı’ndan yüklenen yaklaşık 40 bin ton ultra düşük kükürtlü dizel Fas’a doğru yola çıktı. Bu, Rus ihracatının fiilen yeniden başladığını gösteriyor; ancak yükün ABD’ye gittiğini göstermiyor. Anlaşmanın ilk etkisi, belirli bir ABD sevkiyatından ziyade, Rus yakıtının dünya piyasasında yeniden dolaşıma girmesi olabilir.
Fiyatları gerçekten düşürebilir mi?
Anlaşmanın ekonomik etkisi, açıklanan tonajın büyüklüğünden çok, zaten sıkışık olan piyasalara ne zaman ve hangi güzergâhlardan ek arz sağlayacağına bağlı. İlk 300 bin ton, yaklaşık 2,25 milyon varil dizel karşılığına denk geliyor. ABD’de ulaştırma sektörünün günlük dizel tüketimi ise yaklaşık 2,94 milyon varil. Yani ilk sevkiyat, ABD’nin söz konusu sektördeki bir günlük tüketimini bile karşılamıyor. Üstelik Trump’ın açıkladığı miktarların tamamının ABD’ye yönlendirileceği söylenmiş değil; yakıtın ABD ve küresel piyasalar için sağlanacağı ifade ediliyor.
Bu nedenle, anlaşmanın Amerikan pompalarındaki fiyatları kalıcı olarak düşürmesi beklenmemelidir. Rus yakıtının küresel arzı bir miktar arttırması fiyatlar üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturabilir; ancak fiyatların seyrini belirleyen tek unsur dizel miktarı değil. Reuters’ın haberinde, İran’daki savaşın Körfez’den gelen yakıt arzını kısıtladığı ve rafineri kapasitesindeki sorunların küresel sıkışıklığı derinleştirdiği aktarılıyor. Rusya’nın kendi rafinerilerinin durumu ve tanker taşımacılığındaki kısıtlar da sevkiyatların ölçeğini ve hızını etkileyebilir. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov da ihracatın piyasaları istikrara kavuşturmaya yardımcı olabileceğini, ancak tek başına tam istikrar sağlamaya yetmeyeceğini söyledi.
Anlaşmanın iç siyasetteki zamanlaması da dikkat çekiyor. ABD’de dizel fiyatları, 3 Kasım’da yapılacak ara seçimler öncesinde seçmenler ve özellikle nakliye, tarım ve çiftçilik sektörleri açısından önemli bir mesele. Trump yönetimi yakıt fiyatlarını düşürmeyi öncelik olarak sunarken, Rusya’dan gelecek yakıtı da bu hedefin bir parçası olarak görüyor. Böylece, enerji politikası, dış politikayla olduğu kadar seçim siyasetiyle de iç içe geçiyor.
Moskova ne kazanıyor?
Rusya açısından anlaşmanın önemi, yalnızca satılacak dizelin sağlayacağı gelirden ibaret değil. İhracatın yeniden başlaması, Rus enerji ürünlerinin yaptırım baskısı altında bile alıcı bulabileceği mesajını veriyor. Reuters, 300 bin tonluk ihracatın yaklaşık 400 milyon dolar gelir sağlayabileceğini aktarıyor; gelirin ne kadarının doğrudan Rus bütçesine gideceği ise ayrı bir mesele. Bununla birlikte, enerji ürünlerinin ticarete dönmesi Rusya’nın ekonomik hareket alanını genişletiyor ve uluslararası yaptırım rejiminin ne ölçüde sürdürülebileceğine dair soru işaretleri doğuruyor.
Burada siyasi kazanım da ekonomik gelir kadar önemli. ABD, Ukrayna’daki savaş nedeniyle Moskova’ya baskı uygulamayı savunurken şimdi Rus yakıtının piyasaya dönmesine izin veriyor. Washington yönetimi bu tercihi tüketiciyi ve enerji arzını koruma gerekçesiyle açıklayabilir. Fakat Moskova, aynı gelişmeyi Rusya’nın ekonomik olarak tecrit edilemediğinin ve ABD ile yeniden enerji iş birliği kurulabildiğinin bir göstergesi olarak sunabilir.
Kiev ve Washington arasındaki gerilim
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, anlaşmanın Moskova’ya gelir sağlayarak Rusya’nın savaş kapasitesini destekleyebileceğini savundu. ABD’de hem Demokrat, hem Cumhuriyetçi Senatörlerden Başkan’ın bu politikasına itirazlar geldi. Hatta 6 Senatör, yönetimin kararını geri almasını istedi; bazı Cumhuriyetçiler de Rusya’ya yönelik baskı araçlarının gevşetilmesini eleştirdi. Tartışmanın bir boyutu da hukuki: Kongre üyeleri, Rus enerji ithalatına ilişkin mevcut yasa ve yaptırım düzenlemeleriyle bu istisnanın nasıl bağdaştırıldığını sorguluyor.
Bu eleştiriler, meselenin yalnızca “yakıt ucuzlar mı?” hesabıyla sınırlı olmadığını gösteriyor. ABD’nin Rusya’ya karşı yürüttüğü baskı politikası, müttefiklere verilen güvenlik mesajının da bir parçasıdır. Rusya’nın enerji gelirini arttırabilecek bir istisna, Ukrayna’ya destek veren ülkeler arasında ortak tutumun korunmasını zorlaştırabilir. Öte yandan, Trump yönetimi, enerji arzını arttırmanın ve fiyatları düşürmenin doğrudan Amerikan seçmenine fayda sağlayacağını ileri sürüyor. Buradaki gerilim, kısa vadeli ekonomik hedeflerle uzun vadeli stratejik baskı arasında.
Dizel sevkiyatı ile enerji ateşkesi aynı şey mi?
Trump’ın Rus dizelini piyasaya sürme girişimi, Rusya ile Ukrayna arasında enerji altyapılarına yönelik saldırıların durdurulmasına ilişkin açıklamalarla aynı dönemde gündeme geldi. Ancak kamuya açık bilgiler, dizel sevkiyatının Ukrayna’nın saldırıları durdurması karşılığında verildiğini gösteren açık ve imzalı bir “takas anlaşmasını” ortaya koymuyor. Bu iki başlığı doğrudan birbirine bağlamak için elimizde yeterli doğrulanmış bilgi yok. Yine de, Washington’un Ukrayna üzerindeki baskısı ile Moskova’nın enerji ihracatını artırma adımı aynı siyasi ortamda ilerliyor. Bu yüzden, Kiev’in gelişmeleri yalnızca ticari bir işlem olarak görmemesi anlaşılır.
Sonuç: Kısa vadeli arz, uzun vadeli güven sorunu
Trump–Putin dizel düzenlemesi, kapsamı ve teslimat takvimi hâlâ tam olarak açıklığa kavuşmamış; ancak siyasi sonuçları şimdiden belirginleşmiş bir enerji hamlesi. Kısa vadede küresel piyasaya ilave yakıt sunabilir; ancak mevcut miktarlar tek başına ABD fiyatlarını kalıcı biçimde düşürecek ölçekte görünmüyor. Rusya’ya ise ihracat kanallarının yeniden açılması ve yaptırım baskısının esnetilebileceği yönünde önemli bir mesaj sağlıyor.
Bu gelişmenin asıl sınavı, Rus dizelinin kaç tona ulaşacağından ibaret olmayacak. Washington’ın enerji fiyatlarını düşürme gerekçesiyle attığı adımların, Ukrayna politikasına ve müttefikleriyle ilişkilerine nasıl yansıyacağı belirleyici olacak. Eğer Moskova ekonomik ve diplomatik kazanımlar elde ederken Ukrayna üzerindeki baskı devam ederse, anlaşma kısa vadeli bir piyasa müdahalesinden daha fazlasına dönüşebilir: ABD’nin Rusya’ya karşı yürüttüğü politikanın tutarlılığını ve müttefiklerin Washington’a duyduğu güveni ölçen bir sınava.
Dr. Oğuzhan MANİOĞLU
