TERÖRSÜZ TÜRKİYE: GÜVENLİK PARADİGMASINDAN YENİ BİR BÖLGESEL GÜÇ MİMARİSİNE

Giriş

Türkiye, bugün yalnızca yeni bir siyasi tartışmanın değil, uzun yıllardır devletin güvenlik politikalarını şekillendiren temel meselelerden birinin yeniden tanımlandığı kritik bir dönemin içinden geçmektedir. Kamuoyunda “Terörsüz Türkiye” kavramı üzerinden tartışılan süreci yalnızca terör örgütünün silahlı kapasitesinin sona erdirilmesi veya Türkiye’nin iç güvenlik problemlerinden birinin çözülmesi şeklinde değerlendirmek, kanaatimce, meselenin stratejik boyutunu fazlasıyla daraltacaktır.

Çünkü Türkiye açısından terör meselesi hiçbir zaman yalnızca bir iç güvenlik problemi olmadı. Yaklaşık yarım asırlık süreç içerisinde, terör; Türkiye’nin savunma politikalarını, sınır güvenliği anlayışını, Irak ve Suriye politikalarını, ABD ve Avrupa ülkeleriyle ilişkilerini, NATO içerisindeki güvenlik tartışmalarını ve hatta zaman zaman Rusya ve İran ile kurduğu bölgesel dengeleri doğrudan veya dolaylı biçimde etkileyen temel değişkenlerden biri hâline geldi. Dolayısıyla bugün tartışılması gereken mesele yalnızca şu değildir: Türkiye terörü nasıl sona erdirebilir? Bundan daha büyük bir soru bulunmaktadır: Terör tehdidinin kalıcı biçimde ortadan kalktığı bir Türkiye, bölgesinde nasıl bir stratejik aktöre dönüşecektir? Kanaatimce önümüzdeki dönemin asıl tartışması bu sorunun etrafında şekillenecektir.

Güvenlik Meselesinden Devlet Stratejisine

Uluslararası ilişkiler disiplininin bize öğrettiği temel gerçeklerden biri, devletlerin güvenlik politikalarının yalnızca karşı karşıya oldukları tehditlerden değil, bu tehditleri nasıl algıladıklarından da şekillendiğidir. Türkiye’nin uzun yıllardır geliştirdiği güvenlik doktrininin önemli bir bölümünde terör tehdidinin belirleyici bir rol oynadığını görmek mümkündür. Türkiye-Irak sınırı, Türkiye-Suriye sınırı ve sınır ötesindeki güvenlik alanları zaman içerisinde klasik sınır güvenliği anlayışının ötesine geçmiş; Ankara’nın tehditleri kendi sınırlarının dışında karşılamaya dayalı daha geniş bir güvenlik yaklaşımı geliştirmesine neden olmuştur. Bu nedenle, terör tehdidinin ortadan kalkması yalnızca mevcut tehdidin ortadan kalkması anlamına gelmeyecektir. Aynı zamanda Türkiye’nin tehdit algısının ve güvenlik doktrininin yeniden tanımlanmasını gerektirecektir.

İşte tam da burada “Terörsüz Türkiye” meselesinin günlük siyasetin sınırlarının dışına çıkarılması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü hükümetlerin siyasi programları değişebilir. Seçim dönemleri değişebilir. Siyasi aktörler değişebilir. Fakat devletlerin güvenlik ihtiyaçları seçim takvimleri üzerinden yönetilemez. Türkiye’nin ihtiyacı, terör sonrası dönemin nasıl yönetileceğini belirleyen uzun vadeli bir devlet stratejisidir.

Silahların Susması ile Güvenliğin Sağlanması Aynı Şey Değildir

Burada özellikle altını çizmemiz gereken önemli bir ayrım vardır. Bir çatışmanın sona ermesi ile bir güvenlik probleminin ortadan kalkması aynı şey değildir. Uluslararası sistemde bunun sayısız örneğini gördük. Silahlı yapıların faaliyetlerini durdurması, örgütsel kapasitenin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmeyebilir. Aynı şekilde, belirli bir dönemde güvenlik tehdidinin azalması, ilerleyen yıllarda aynı tehdidin farklı aktörler, farklı örgütsel yapılanmalar veya farklı siyasi koşullar altında yeniden ortaya çıkmayacağını garanti etmez.

Bu nedenle, Türkiye’nin güvenlik perspektifinin merkezinde yalnızca silahsızlanma değil, aynı zamanda tehdidin yeniden üretilememesi de yer almalıdır. Ben bu noktada üç temel unsurun belirleyici olduğunu düşünüyorum:

• Birincisi, silahlı kapasitenin gerçek ve doğrulanabilir biçimde ortadan kalkmasıdır.
• İkincisi, örgütsel ve finansal ağların farklı isimler altında yeniden yapılanmasının engellenmesidir.
• Üçüncüsü ise Türkiye’nin sınırlarının hemen ötesinde benzer güvenlik tehditlerinin yeniden ortaya çıkmasını engelleyecek bölgesel mekanizmaların kurulmasıdır.

Çünkü Ortadoğu bize çok önemli bir gerçeği defalarca göstermiştir:

Güvenlik boşluğu uzun süre boş kalmaz

Bir aktörün çekildiği alanı başka bir aktör doldurur. Bir örgütün zayıfladığı bir ortamda başka bir yapı ortaya çıkar. Bir güç dengesi ortadan kalktığında yeni bir güç dengesi oluşur. Dolayısıyla, Türkiye’nin hedefi yalnızca mevcut tehdidi ortadan kaldırmak değil, tehdidin yeniden üretilemeyeceği bir güvenlik ortamı yaratmak olmalıdır.

Suriye Bu Sürecin En Kritik Dosyasıdır

Bu noktada Suriye meselesinin ayrı bir başlık altında değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü Türkiye’nin içeride oluşturacağı güvenlik ortamının sürdürülebilirliği, güney sınırlarının hemen ötesindeki siyasi ve askerî yapılanmalardan bağımsız değildir. Suriye’deki devlet kapasitesinin güçlenmesi, ülkenin toprak bütünlüğünün korunması ve sınır bölgelerinde Türkiye açısından kalıcı tehdit oluşturabilecek yapılanmaların ortaya çıkmaması, Ankara açısından yalnızca bir dış politika tercihi değildir. Bu, aynı zamanda doğrudan bir ulusal güvenlik meselesidir.

Türkiye’nin burada izlemesi gereken strateji iki uç yaklaşımın dışında kalmalıdır. Bir tarafta Suriye’nin iç dinamiklerini tamamen görmezden gelen bir yaklaşım gerçekçi değildir. Diğer tarafta Türkiye’nin güvenlik kaygılarını ikinci plana atan bir bölgesel düzenin sürdürülebilir olduğunu düşünmek de mümkün değildir. Türkiye açısından ideal denklem, Suriye’nin toprak bütünlüğünün korunmasıyla Türkiye’nin sınır güvenliğinin aynı stratejik çerçevede buluşturulmasıdır. Başarılması gereken budur. Çünkü güçlü, istikrarlı ve toprak bütünlüğünü koruyan bir Suriye ile Türkiye’nin güvenli sınır ihtiyacı birbirine alternatif olmak zorunda değildir. Aksine doğru diplomatik ve güvenlik mekanizmaları oluşturulduğunda birbirini tamamlayabilir.

Irak Boyutu Gözden Kaçırılmamalıdır

Suriye kadar önemli olan diğer coğrafya Irak’tır. Türkiye’nin Irak politikası son yıllarda yalnızca terörle mücadele üzerinden şekillenmemektedir. Enerji güvenliği, ticaret yolları, Kalkınma Yolu gibi ulaştırma projeleri, Bağdat-Erbil ilişkileri ve Basra Körfezi’ne uzanan ekonomik bağlantılar Irak’ı Türkiye açısından giderek daha stratejik bir ülke hâline getirmektedir. Dolayısıyla, terör tehdidinin azalması, Ankara-Bağdat ilişkilerinde güvenlik merkezli diplomasiden ekonomik ve jeopolitik iş birliğinin daha fazla ön plana çıktığı yeni bir dönemin önünü açabilir.

Bunun Türkiye açısından ekonomik karşılığı da son derece önemlidir. Çünkü güvenliğin sağlandığı coğrafyalarda yalnızca askerî tehditler azalmaz. Ticaret artar. Ulaştırma koridorları gelişir. Sınır bölgelerine yatırım gelir.Enerji projelerinin uygulanabilirliği yükselir. Devletler arasındaki ekonomik karşılıklı bağımlılık güçlenir. Türkiye’nin önümüzdeki dönemde terör sonrası güvenlik stratejisini ekonomik entegrasyon politikalarıyla desteklemesi bu nedenle önemlidir.

Yeni Mücadele Alanı: Ekonomik ve Teknolojik Güvenlik

Terör tehdidinin azalması Türkiye’nin güvenlik gündeminin sona ereceği anlamına gelmez. Tam tersine, 21. yüzyıl güvenlik anlayışı, klasik askerî tehditlerin çok ötesine geçmiş durumdadır. Bugün devletlerin güvenliği artık yalnızca sınırların korunmasıyla ölçülmüyor. Enerji güvenliği vardır. Siber güvenlik vardır. Gıda güvenliği vardır. Teknolojik bağımsızlık vardır. Savunma sanayii vardır. Kritik altyapı güvenliği vardır. Göç yönetimi vardır. Ekonomik güvenlik vardır. Dezenformasyon ve hibrit tehditler vardır.

Türkiye’nin terörle mücadelede harcadığı siyasi ve stratejik enerjinin bir bölümünü geleceğin bu güvenlik alanlarına yönlendirebilmesi, ülkenin uzun vadeli güç kapasitesi açısından son derece önemli olacaktır. Çünkü geleceğin güçlü devletleri yalnızca sınırlarını koruyabilen devletler olmayacaktır. Teknolojisini üretebilen, enerjisini çeşitlendirebilen, kritik altyapısını koruyabilen ve ekonomik kırılganlıklarını azaltabilen devletler uluslararası sistemde daha bağımsız hareket edebilecektir.

Türkiye’nin Stratejik Özerklik Arayışı

Meselenin uluslararası sistem boyutunu da ihmal etmemek gerekir. Bugün dünya giderek daha belirgin biçimde çok merkezli bir güç dağılımına doğru ilerlemektedir. ABD küresel sistem içerisindeki ağırlığını korumaya çalışırken, Çin ekonomik ve teknolojik kapasitesini arttırmaktadır. Rusya yakın çevresindeki stratejik nüfuzunu korumaya çalışmaktadır. Avrupa ise kendi güvenlik mimarisini yeniden tartışmaktadır. Ortadoğu’daki ülkeler ise geçmiş dönemlerden farklı olarak tek bir büyük güce bağımlı bir dış politika yürütmek yerine daha pragmatik ve çok yönlü ilişkiler geliştirmektedir.

Türkiye de bu dönüşümün dışında değildir. NATO üyesidir. Avrupa ile güçlü ekonomik ilişkilere sahiptir. Rusya ile aynı anda hem iş birliği, hem rekabet içerisindedir. Orta Asya’daki Türk devletleriyle ilişkilerini geliştirmektedir. Kafkasya’da aktiftir. Ortadoğu’da askerî, diplomatik ve ekonomik kapasiteye sahiptir. Afrika’daki diplomatik ve ekonomik varlığını genişletmektedir. Bütün bunlar Türkiye’nin dış politikasında giderek daha belirgin hâle gelen stratejik özerklik arayışının parçalarıdır.

Ancak stratejik özerklik yalnızca bağımsız karar almak istemekle mümkün değildir. Stratejik özerklik için ekonomik kapasite gerekir. Askerî kapasite gerekir. Enerji güvenliği gerekir. Teknolojik kapasite gerekir. Diplomatik hareket alanı gerekir. Ve en önemlisi içeride istikrar gerekir. Dolayısıyla, Türkiye’nin terör sorununu kalıcı biçimde geride bırakabilmesi, dış politikadaki stratejik özerklik kapasitesini de doğrudan etkileyebilir.

ABD, Rusya ve İran Faktörü

Türkiye’nin güvenlik politikası hiçbir zaman yalnızca Türkiye’nin kararlarından oluşan kapalı bir sistem içinde şekillenmedi. Bölgesel ve küresel aktörlerin politikaları da Ankara’nın güvenlik hesaplarını etkiledi. ABD’nin Suriye politikası, Rusya’nın bölgesel yaklaşımı ve İran’ın Irak-Suriye hattındaki nüfuzu uzun yıllardır Türkiye’nin güvenlik hesaplarının parçalarıdır. Bu nedenle, terör sonrası dönemin inşasında Ankara’nın karşılaşacağı en önemli meselelerden biri, kendi güvenlik çıkarları ile büyük güçlerin bölgesel çıkarları arasında sürdürülebilir bir denge kurabilmek olacaktır.

Türkiye’nin burada yapması gereken herhangi bir büyük gücün bölgesel stratejisinin parçası hâline gelmek değildir. Türkiye’nin ihtiyacı kendi stratejisini oluşturabilmektir. Bana göre gerçek stratejik özerklik tam olarak budur: Başkalarının kurduğu denklemlerde kendine yer aramak değil, gerektiğinde kendi denklemini kurabilmek.

Toplumsal Meşruiyet Olmadan Güvenlik Politikası Eksik Kalır

Terör meselesinin yalnızca jeopolitik veya askerî boyutuna odaklanmak da yeterli değildir. Türkiye onlarca yıl boyunca terör nedeniyle ağır bedeller ödedi. Binlerce insan hayatını kaybetti. Şehit aileleri oluştu. Gazilerimiz var. Terör saldırılarından doğrudan etkilenen vatandaşlarımız var. Bu nedenle, yürütülecek her sürecin toplumsal hafızayı dikkate alması gerekir. Devletin güvenlik politikası ile toplumun adalet duygusu arasında büyük bir mesafe oluşursa, siyasi olarak başarılı olduğu düşünülen bir süreç toplumsal meşruiyet üretmekte zorlanabilir.

Bu noktada hukuk devleti ilkesi özellikle önem kazanmaktadır. Çünkü kalıcı güvenlik yalnızca güçlü güvenlik kurumlarıyla sağlanmaz. Güçlü hukuk kurumları da gerekir. Vatandaşın devlete güvenmesi gerekir. Devletin aldığı kararların anlaşılabilir ve öngörülebilir olması gerekir. Toplumun farklı kesimlerinin geleceğe ilişkin ortak bir aidiyet duygusu geliştirebilmesi gerekir. Dolayısıyla, güvenlik ile demokrasi arasında zorunlu bir karşıtlık kurmak yerine, güçlü kurumlar üzerinden birbirini tamamlayan bir ilişki kurmak gerekir.

Ekonomik Maliyet Boyutu

Terörün Türkiye açısından yalnızca insani ve güvenlik maliyeti olmadı. Çok ciddi ekonomik maliyetleri de ortaya çıktı. Terör tehdidinin bulunduğu bölgelerde yatırımların gecikmesi, özel sektörün risk algısının yükselmesi, güvenlik harcamalarının artması ve bölgesel ekonomik potansiyelin yeterince kullanılamaması uzun vadede Türkiye ekonomisi üzerinde önemli etkiler yarattı.

Dolayısıyla, terör sonrası dönemin yalnızca güvenlik politikası üzerinden değil, aynı zamanda ekonomik kalkınma stratejisi üzerinden de ele alınması gerekir. Özellikle Türkiye’nin doğu ve güneydoğu bölgelerinde üretim, sanayi, tarım, lojistik ve sınır ticaretinin geliştirilmesi uzun vadeli istikrar açısından önemlidir. İnsanlara yalnızca güvenlik değil, gelecek perspektifi de sunmak gerekir. Çünkü devletlerin kalıcı istikrarı yalnızca güvenlik güçlerinin kapasitesinden değil, vatandaşlarının geleceğe ilişkin beklentilerinden de beslenir.

Yeni Nesillerin Meselesi

Bir başka önemli mesele ise genç kuşaklardır. Türkiye’nin terör meselesi onlarca yıldır farklı kuşakların hafızasında yer aldı. Ancak yeni nesillerin geleceğini geçmişin çatışmaları üzerinden inşa etmek zorunda değiliz. Tam tersine Türkiye’nin terör sonrası döneminin en önemli başarı kriterlerinden biri, yeni nesillerin kimlik ve güvenlik tartışmalarının ötesinde eğitim, teknoloji, bilim, üretim ve küresel rekabet üzerinden gelecek kurabilmesidir. Bir ülkenin gerçek anlamda normalleşmesi yalnızca silahların susmasıyla gerçekleşmez. Genç insanların gündeminin değişmesiyle gerçekleşir. Bir ülkenin gençleri terörü değil teknolojiyi, çatışmayı değil üretimi, göç etmeyi değil kendi ülkesinde bir gelecek kurmayı konuşuyorsa, o ülke gerçek anlamda güvenlik üretmeye başlamış demektir.

Türkiye’nin Önündeki Tarihsel Fırsat

Bugün Türkiye’nin önünde önemli bir fırsat bulunmaktadır. Ancak fırsat ile başarı aynı şey değildir. Uluslararası siyasette hiçbir fırsat kendiliğinden stratejik bir kazanıma dönüşmez. Doğru kurumlar gerekir. Doğru zamanlama gerekir. Diplomatik kapasite gerekir. Ekonomik planlama gerekir. Toplumsal meşruiyet gerekir. Ve hepsinden önemlisi uzun vadeli devlet aklı gerekir. Türkiye terör tehdidini kalıcı biçimde geride bırakmayı başarırsa, yalnızca önemli bir güvenlik sorununu çözmüş olmayacaktır. Irak ve Suriye ile ilişkilerinde yeni bir döneme geçebilir. Kafkasya’dan Ortadoğu’ya uzanan coğrafyada diplomatik hareket alanını genişletebilir. Enerji ve ulaştırma koridorlarında merkezi konumunu güçlendirebilir. Savunma ve güvenlik kaynaklarının daha büyük bir bölümünü yeni nesil tehditlere yönlendirebilir. Ekonomik entegrasyon kapasitesini arttırabilir. Ve en önemlisi bölgesel krizleri yalnızca yöneten değil, bölgesel düzenin şekillenmesinde daha fazla söz sahibi olan bir aktöre dönüşebilir.

Sonuç: Asıl Mesele Terör Sonrası Türkiye’dir

Bu nedenle “Terörsüz Türkiye” tartışmasını yalnızca bugünün siyasi gelişmeleri üzerinden okumayı doğru bulmuyorum. Asıl mesele yarındır. Silahların bırakılması elbette önemlidir. Terör örgütlerinin kapasitesinin ortadan kaldırılması önemlidir. Sınır güvenliğinin sağlanması önemlidir. Ancak bunların tamamından sonra cevaplanması gereken daha büyük bir soru vardır: Türkiye elde ettiği güvenlik alanını ne için kullanacaktır?

Eğer cevap yalnızca “terör tehdidinin sona ermesi” olursa, Türkiye önemli bir güvenlik sorununu çözmüş olacaktır. Fakat bu yeni güvenlik ortamı ekonomik kalkınmaya, teknolojik bağımsızlığa, bölgesel diplomasiye, toplumsal bütünleşmeye ve stratejik özerkliğe dönüştürülebilirse ortaya çok daha büyük bir sonuç çıkacaktır. Türkiye’nin önündeki esas fırsat burada yatmaktadır. Ben meseleyi tam da bu nedenle yalnızca bir güvenlik politikası olarak görmüyorum. Bu süreç doğru yönetildiği takdirde, Türkiye’nin önümüzdeki on yıllardaki bölgesel konumunu belirleyebilecek stratejik bir dönüşümün başlangıcı olabilir.

Fakat bunun için günlük siyasi kazanımların ötesine bakmak zorundayız. Devlet politikası ile parti politikasını birbirinden ayırmak zorundayız. Toplumsal hassasiyetleri güvenlik hesaplarının dışında bırakmamak zorundayız. Bölgesel gelişmeleri yalnızca bugünün şartlarıyla değil, yarının güç dengeleri üzerinden de okumak zorundayız. Ve en önemlisi, süreci kişilere veya dönemlere bağlı olmaktan çıkarıp kurumsallaştırmak zorundayız. Çünkü hükümetler değişebilir. İttifaklar değişebilir. Uluslararası sistem değişebilir. Tehditlerin biçimi değişebilir. Fakat devletlerin temel sorumluluğu değişmez: Güvenliği sağlamak, egemenliği korumak ve gelecek nesillere daha güçlü bir ülke bırakmak.

Bu nedenle bugün sorulması gereken soru bana göre “Terörsüz Türkiye mümkün mü?” sorusundan daha büyüktür. Asıl soru şudur: Terör sonrası Türkiye nasıl bir devlet, nasıl bir toplum ve nasıl bir bölgesel güç hâline gelecektir? Türkiye’nin önümüzdeki yıllardaki stratejik yönünü belirleyecek olan da bu soruya vereceği cevaptır.