Özet: Bu makale, son yıllarda yazdığı best-seller kitaplarla adından söz ettiren tarihçi ve yazar Yuval Noah Harari’nin yapay zekâ teknolojilerine yönelik felsefi, toplumsal ve siyasal analizlerini incelemektedir. Harari’ye göre, yapay zekâ, insanlık tarihindeki diğer teknolojik devrimlerden niteliksel olarak farklıdır; zira tarihte ilk kez bir teknoloji kendi başına karar alma, fikir üretme ve insan zihnini manipüle edebilme yeteneğine sahiptir. Harari; yapay zekânın illüzyon perdesi, verilerin yoğunlaşması sonucu ortaya çıkabilecek “dijital diktatörlükler“, istihdam pazarlarındaki “gereksizler sınıfı” ve insanlığın anlatı oluşturma yeteneğinin bilgisayar algoritmalarına devredilmesi gibi temel risklere dikkat çekmektedir. Makale, Harari’nin tespit ettiği bu varoluşsal tehditleri ve çözüm olarak sunduğu küresel düzenleme (regülasyon) önerilerini akademik bir çerçevede ele almaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yuval Noah Harari, Yapay Zekâ, Dijital Diktatörlük, Anlatı Devrimi, Veri Sömürgeciliği, Gereksizler Sınıfı.
********************************************************************************
Giriş
21. yüzyılın en büyük teknolojik kırılması olarak kabul edilen yapay zekâ (YZ) teknolojisi, yalnızca mühendislik ve bilgisayar bilimlerinin değil; felsefe, sosyoloji ve siyaset biliminin de temel inceleme konularından biri hâline gelmiştir. Bu alanda multidisipliner bir yaklaşımla en çok ses getiren isimlerden biri de popüler yazar ve tarihçi Yuval Noah Harari’dir. Sapiens, Homo Deus, 21. Yüzyıl İçin 21 Ders ve son eseri Nexus kitaplarında, Harari, teknolojinin insan türünün evrimsel ve toplumsal yapısı üzerindeki etkilerini tarihsel bir süzgeçten geçirerek analiz etmektedir.[1]
Harari’nin yapay zekâya yönelik temel tezi, YZ’nin basit bir araç (tool) olmadığı; aksine kendi hedeflerini belirleme ve bağımsız bir aktör (agent) olma potansiyeline sahip ilk teknoloji olduğu yönündedir. Matbaa, atom bombası veya sanayi makineleri insan iradesine bağımlı araçlar iken; YZ, insan kültürünün temeli olan “dil” mecrasını ele geçirerek insan bilincini ve toplumsal kurumları dönüştürme gücüne sahiptir.[2]
1. Dilin Ele Geçirilmesi ve “İllüzyon Perdesi”
Harari’ye göre, homo sapiens’in dünyadaki egemenliğinin temelinde “ortak mitler” yaratabilme yeteneği yatar. Dinler, devletler, para ve hukuk sistemleri, aslında insan zihninin dil aracılığıyla kurduğu kurgusal gerçekliklerdir.[3] Yapay zekânın üretken modeller (Generative AI) ile ulaştığı seviye, algoritmaların insan dilinde yetkinleşmesini (mastery of language) sağlamıştır.
Harari, YZ’nin dili bu derece iyi kullanmasının insan kültürünün denetimini bilgisayar sistemlerine devretme riski taşıdığını belirtir. Algoritmalar, insanların duygusal zafiyetlerini analiz ederek siyasi tercihleri, dini inançları ve tüketim alışkanlıklarını yönlendirebilir. Eski Yunan mitolojisindeki Maya (illüzyon) kavramına atıfta bulunan yazar, insanlığın yakında tamamen yapay zekâ tarafından üretilmiş metinler, görseller, müzikler ve fikirlerle dolu bir “illüzyon perdesi” arkasında yaşayabileceği uyarısında bulunur.[4]
2. Siyasi Tehditler: Dijital Diktatörlükler ve Demokrasinin Erimesi
Harari’nin en sert uyarılarından biri, yapay zekâ ve biyoteknolojinin birleşimiyle ortaya çıkabilecek gözetim toplumları ve dijital diktatörlüklerdir.
2.1. Hacking Humans: İnsanların Hacklenmesi
Harari, tarihsel süreçte hiçbir diktatörün vatandaşlarının ne düşündüğünü, kalplerinin nasıl çarptığını veya ne zaman öfkelendiklerini anlık olarak takip edemediğini hatırlatır. Ancak biyometrik sensörler, akıllı cihazlar ve güçlü YZ algoritmaları sayesinde artık insanları kendilerinden daha iyi tanıyan sistemler kurulabilmektedir.[5] İnsanın hacklenebilir bir canlı hâline gelmesi, liberal demokrasilerin dayandığı “özgür irade” kavramını kökünden sarsmaktadır.[6]
2.2. Veri Sömürgeciliği ve Uluslararası Eşitsizlik
Verinin yeni petrol olarak tanımlandığı günümüzde, verinin merkezileşmesi küresel ölçekte yeni bir sömürgecilik türü doğurmaktadır. Harari, az sayıda teknoloji devinin (Big Tech) ve otoriter devletin küresel veri akışını kontrol etmesi durumunda, gelişmekte olan ülkelerin tamamen bağımlı “veri sömürgelerine” dönüşeceğini de savunur.[7]
3. Ekonomik ve Sosyal Riskler: “Gereksizler Sınıfı”
Yakın geçmişteki Endüstri Devrimi (Sanayi Devrimi) sürecinde kas gücünün yerini makineler almış, ancak insanlar zihinsel becerilerini kullanarak yeni iş alanlarına geçiş yapabilmiştir. YZ devriminde ise makineler insan zihnini ve bilişsel yeteneklerini geride bırakmaya başlamıştır. Harari, bu durumun kitlesel işsizlikten ziyade daha tehlikeli bir olguya yol açacağını öngörür: “Gereksizler Sınıfı” (Useless Class). Bu sınıf, yalnızca işsiz olan insanları değil; mevcut ekonomik sistemde yeniden eğitilmesi ve istihdam edilmesi imkânsız hâle gelen bireyleri ifade eder.[8] Sürücüsüz araçlar, otomatik tıbbi teşhis yazılımları ve hukuk analizi yapan algoritmalar, hem vasıfsız, hem de yüksek vasıflı meslek gruplarını tehdit etmektedir.
4. Nexus ve Bilgi Ağlarının Krizi
Harari’nin 2024 yılında yayımlanan Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI başlıklı eserinde, yapay zekânın bilgi ağları üzerindeki yıkıcı etkisi geniş bir tarihsel perspektiften ele alınır.[9] Harari, bilginin her zaman “gerçek” üretemediğini; bilgi ağlarının sıklıkla düzen ve güç kurmak amacıyla hakikati feda ettiğini belirtir. Yapay zekâ, hakikat arayışından ziyade etkileşim ve düzen odaklı tasarlandığında toplumsal kutuplaşmayı tırmandırmakta ve sahte haberlerin (dezenformasyon) yayılmasını otomatikleştirmektedir. Kendi kendini düzelten mekanizmalara (özgür basın, bağımsız yargı, bilimsel denetim) sahip olmayan YZ destekli bilgi ağları, zamanla toplumsal çöküşe dahi yol açabilir.[10]
Sonuç
Yuval Noah Harari, yapay zekâ konusunda bir kıyamet tellallığı yapmaktan ziyade, insanlığın önündeki tehlikelere karşı acil eylem çağrısında bulunur. Harari’ye göre atılması gereken temel adımlar şunlardır:
YZ Bağımsız Aktör Olarak Tanımlanmalı ve Düzenlenmeli: YZ sistemleri, tıpkı ilaçlar veya nükleer teknolojiler gibi sıkı güvenlik testlerinden geçirilmeden piyasaya sürülmemelidir.[11]
İnsan Kılığında YZ Yasa Dışı Olmalı: Bir YZ algoritmasının kendisini insan gibi tanıtması (botlar, sahte sosyal medya hesapları) yasal olarak engellenmelidir. Bilgi ekosisteminin güvenliği için “insan ile makine” ayrımı netleştirilmelidir.[12]
Küresel İş Birliği: YZ riskleri ulusal sınırlar içinde çözülemez. Nükleer silahların denetimine benzer şekilde, küresel bir üst kurul kurulmalıdır.
Veri Mülkiyeti ve İnsan Hakları: Veri akışı kamusal denetime tabi tutulmalı, bireylerin kendi verileri üzerindeki hakları korunmalıdır.
Sonuç olarak, popüler yazar Yuval Noah Harari, yapay zekânın insanlığın sonunu getirebilecek varoluşsal bir tehdit olduğunu, ancak bu geleceğin kaçınılmaz olmadığını vurgular. Teknoloji kader değildir; onu nasıl tasarlayacağımız ve denetleyeceğimiz insanlığın ortak siyasi ve felsefi iradesine bağlıdır. Bu doğrultuda en gerekli husus, bu konuyu bir teknoloji yarışı ve milliyetçilik mücadelesine dönüştürmemek ve iş birliği içinde doğru hukuki adımları atmaktır.
Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ
DİPNOTLAR
[1] Yuval Noah Harari (2014), Sapiens: A Brief History of Humankind, Londra: Harvill Secker, ss. 75-80.
[2] Yuval Noah Harari (2023), “AI and the future of humanity”, Yuval Noah Harari Keynote Speech at Frontiers Forum, Mayıs 2023, Erişim Tarihi: 12.10.2026, Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?reload=9&v=LWiM-LuRe6w.
[3] Yuval Noah Harari (2016), Homo Deus: A Brief History of Tomorrow, Londra: Harvill Secker, ss. 120-135.
[4] Science Time (2023), “Yuval Noah Harari’s Warning About AI”, Erişim Tarihi: 12.10.2026, Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=7k6MYV-Z8fA.
[5] Yuval Noah Harari (2018), 21 Lessons for the 21st Century, New York: Spiegel & Grau, ss. 45-58.
[6] A.g.e., s. 62.
[7] Yuval Noah Harari (2018), “Why Technology Favors Tyranny”, The Atlantic, Ekim 2018 sayısı, Erişim Tarihi: 12.10.2026, Erişim Adresi: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/10/yuval-noah-harari-technology-tyranny/568330/.
[8] Yuval Noah Harari (2016), Homo Deus: A Brief History of Tomorrow.
[9] Yuval Noah Harari (2024), Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI, Londra: Fern Press, ss. 112-145.
[10] A.g.e., ss. 205-220.
[11] Yuval Noah Harari & Tristan Harris & Aharon Levkowitz (2023), “You Can Have the Blue Pill or the Red Pill, and We’re Out of Blue Pills”, The New York Times, 24 Mart 2023, Erişim Tarihi: 12.10.2026, Erişim Adresi: https://www.nytimes.com/2023/03/24/opinion/yuval-harari-ai-chatgpt.html.
[12] Yuval Noah Harari (2024), Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI, Londra: Fern Press, s. 310.
