“…İşine geldiğinde Şeytan da Kutsal Kitap’tan örnekler verebilir…” – The Merchant of Venice[1]
Giriş
Michael Walzer’ın The Paradox of Liberation: Secular Revolutions and Religious Counterrevolutions adlı eseri, ilk kez 2015 yılında Yale University Press tarafından yayımlanmıştır. Zeynep Şarlak tarafından Kurtuluş Paradoksu: Seküler Devrimler ve Dinsel Karşı-Devrimler adıyla Türkçeye çevrilen eser, 20. yüzyılda ulusal bağımsızlıklarını kazanan seküler hareketlerin, sonraki yıllarda neden dinî canlanma ve gelenekselci siyasal hareketlerin yükselişiyle karşı karşıya kaldığını karşılaştırmalı bir perspektifle ele alan bir çalışmadır. Walzer, Hindistan, İsrail ve Cezayir örneklerinden hareketle, seküler ulusal kurtuluş hareketlerinin siyasal başarılarını kalıcı bir toplumsal ve siyasal kültüre dönüştürmekte neden zorlandıklarını inceler. Yazar, “hiçbir şey başka bir şeyle aynı değildir” vurgusunda bulunmakla birlikte, bu üç örnek, seküler ulusal kurtuluş hareketlerinin toplumu dönüştürme çabaları ile dinî geleneklerin yeniden güç kazanması arasındaki gerilimi anlamak açısından önemli benzerlikler taşır.[2]
Walzer’in çalışması, argümanlarını büyük ölçüde akademisyenlerin ve gazetecilerin araştırmalarından yararlanarak geliştirmesi bakımından ikincil kaynakların ağırlıkta olduğu bir inceleme niteliğindedir. Dört bölümden müteşekkil eserin merkezinde, bağımsızlık mücadelesine öncülük eden seküler hareketlerin devlet kurmayı başarmalarına rağmen, yaklaşık çeyrek asır içinde dinî hareketlerin güçlü bir siyasal alternatif olarak yeniden ortaya çıkmasını engelleyememeleri bulunmaktadır. Bu açıdan Walzer, siyasal bağımsızlık ile toplumsal sekülerleşme arasındaki ilişkinin kendiliğinden ve paralel bir biçimde gelişmediğini gösterir. Türkiye, söz konusu bağımsızlık dalgasından önce bir örnek teşkil etse de eser, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu farklı ülkelerde seküler siyasal hareketler ile dinî gruplar arasındaki ilişkinin karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesine yönelik nispi bir arka plan da sunmaktadır.[3]
Gerilimin Kökenleri ve Kurtuluş Paradoksu
Walzer, ulusal mücadelelerdeki kurtarıcı figürlerin, mücadeleye başlamalarının ardından, “korkmuş ve gönülsüz” insanların varlığından hareketle toplumsal bilinci “yükseltme” gereksinimi duyduklarını ve bunun ilerleyen aşamalarda gelenekçiler ile genellikle Batılı eğitim almış, seküler, modern kurtarıcılar arasında bir kültür savaşına yol açtığını belirtir. Yazar, ulusal kurtuluş liderlerine atfen “dinin bir teslimiyet felsefesi” içerdiği tartışmasını yürütür. Bu liderler tarafından tevekkül ve öteki dünya inancı, mücadelede atalet yaratan unsurlar olarak görülür. Geleneksel dini elitlerin ulusal kurtuluş mücadelelerine yeterince katkı sunmadıklarına yönelik değerlendirme, bu okuma ile paralel ilerler. Bu bağlamda, kadim Yahudi kabulündeki sürgün, riayet ve tehir kültürü örnekleri yazar için önemli bir yere sahiptir. Sürgün siyasetinin Yahudilerin önemli bir bölümü açısından Tanrı’nın bir isteği olarak görüldüğünü belirten Walzer, milliyetçi bir isyan veya bağımsız bir devlet kurma inancının bu kültürün reddi olarak algılandığının altını çizmektedir.[4] Ulusal kurtuluş ise modernleştiren, sekülerleştiren ve kalkınma odaklı bir hareket biçimi olarak sivrilir.[5]
Hindistan’da Jawaharlal Nehru’nun temsil ettiği Kongre hareketi, İsrail’de İşçi Siyonizmi ve Cezayir’de Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN), farklı tarihsel koşullarda şekillenmiş olsalar da yabancı egemenliğine son vermeyi, geleneksel otorite biçimlerini dönüştürmeyi ve modern, seküler bir siyasal düzen kurmayı amaçlamışlardır. Bu hareketler açısından kurtuluş, yalnızca ulusal bağımsızlığın kazanılması değil, toplumun ve ulusal kimliğin yeniden biçimlendirilmesini de içeren kapsamlı bir siyasal dönüşüm projesiydi. Dolayısıyla, bağımsızlık, yeni bir devlet kurmanın yanı sıra geleneksel toplumsal ilişkilerin ve otorite biçimlerinin dönüştürülmesinin de ilk adımını oluşturuyordu.
Bu dönüşümün ne tür sorunlar doğurabileceği, Siyonist hareketin erken dönemindeki tartışmalarda da görülebilir. 1884’te toplanan Kattowitz Konferansı’nda, kurulması hedeflenen Yahudi devletinin seküler ve modern bir düzen temelinde örgütlenmesi, dinî geleneklerin gündelik yaşamdaki yeri sorununu gündeme getirmişti. Şabat’ın, yani cuma günü güneş batımında başlayıp cumartesi günü güneş batımından sonra sona eren Yahudi kutsal dinlenme gününün, devletin işleyişiyle nasıl bağdaştırılacağı bu gerilimin somut örneklerinden biriydi. Özellikle devlet memurlarının “Musa’nın kanunlarına” uygun hareket edip etmeyecekleri bu tartışmadaki kritik soruydu. Şabat sırasında posta, demiryolu, telgraf ve altyapı hizmetlerinin sürdürülmesi gibi meseleler, modern devletin gereklilikleri ile dinî yükümlülükler arasındaki ilişkinin İsrail kurulmadan önce tartışılmaya başlandığını gösteriyor. Bu durum, seküler bir devlet inşasının yalnızca siyasal kurumların oluşturulmasını değil, çalışma hayatı ve kamusal hizmetler gibi alanlarda dinî pratiklerle nasıl bir ilişki kurulacağını da kapsadığını ortaya koymaktadır.[6]
Walzer’in açıklamasında belirleyici olan nokta, seküler kurtuluş hareketlerinin dinî geleneklerle kurdukları sorunlu ilişkidir. Bu hareketlerin liderleri, dinî otoriteleri ve geleneksel kültürün “kaderci/pasif” bazı unsurlarını yalnızca sömürgeci egemenliğe karşı mücadelede aşılması gereken engeller olarak değil, toplumun modernleşmesinin önünde duran yapılar olarak da değerlendirmişlerdir. Böylece kurtuluş düşüncesinin ikili bir anlam kazandığı da söylenebilir. Toplumlar bir yandan yabancı egemenliğinden kurtarılacak, diğer yandan kendi geleneksel kültürlerinin “baskıcı” veya “sınırlayıcı” görülen yönlerinden de özgürleştirilecekti. Walzer’in Kurtuluş Paradoksu olarak adlandırdığı gerilimli ilişki burada da ortaya çıkar. İnsanları geleneksel otorite biçimlerinden özgürleştirmeyi amaçlayan seküler liderler, dönüştürmek istedikleri kültürün toplumun kimliğinde ve gündelik yaşamında ne kadar köklü bir yere sahip olduğunu yeterince hesaba katmamışlardır. Bu çerçevede gelişen geçmişin reddi yaklaşımı, kültürel bir boşluk ve tepki doğurmuştur. Karşılaşılan sonuç, bir toplumun siyasal bağımsızlığını kazanmasının, tarihsel olarak şekillenmiş dinî aidiyetlerinden ve kültürel bağlılıklarından kendiliğinden uzaklaşacağı anlamına gelmez. Walzer’e göre dini uyanış hareketleri, “yabancı fikirlerin, küçümseyici tavırların ve büyük projelerin sahibi” seküler elitlere karşı duyulan küskünlük ve kızgınlıktan beslenmektedir.[7]
Hata Neredeydi?
Seküler liderlerin, modernleşmenin ilerlemesiyle dinî bağlılıkların zamanla zayıflayacağına ilişkin beklentileri açıktır. Walzer, Nehru’nun tarihin tek yönlü biçimde sekülerleşmeye doğru ilerlediğine ilişkin inancını ve Ben-Gurion’un ultra-Ortodoks Yahudilerin zamanla toplumun geri kalanından ayrışarak siyaseten etkisiz topluluklara dönüşecekleri yönündeki beklentisini bu bağlamda ele alır. Cezayir’de ise Ahmed Ben Bella’nın sosyalist düşünceye yönelmesi, FLN yönetiminin bağımsızlık sonrasında modernleşmeyi ve toplumsal dönüşümü önceleyen siyasal anlayışıyla birlikte değerlendirilir. Bu örneklerde büyük ölçüde ortak olan, seküler liderlerin dinî geleneklerin toplumsal gücünü zaman içinde kaybedeceğini varsaymalarıdır. Ancak tarihsel gelişmeler, dinin modernleşmeyle birlikte zorunlu olarak etkisini yitirmediğini göstermiştir. Aksine, dinî gelenekler toplumsal kimlik ve aidiyet üzerindeki etkilerini korurken, bu gelenekleri savunan hareketler de değişen siyasal koşullara uyum sağlayabilmiştir.
Walzer’in temel açıklaması, dinî hareketlerin yalnızca geleneksel yapıların devamını savunmalarından ibaret değildir. Bağımsızlık sonrasında geleneksel dinî elitler ve dinî hareketler, modern siyasal koşullara uyum sağlayarak yeni bir muhalefet biçimi geliştirmişlerdir. Böylece seküler ulusal kurtuluş hareketlerinin karşısında yalnızca geçmişi savunan yapılar olarak değil, devletin, toplumun ve ulusal kimliğin nasıl şekillenmesi gerektiğine ilişkin alternatif bir siyasal anlayışın temsilcileri olarak ortaya çıkmışlardır. Devlet yönetimindeki yozlaşmanın derinleşmesi ve seküler yönetimlerin toplumun dinî hassasiyetlerine yeterince karşılık verememesi, halk ile yönetici kadrolar arasındaki kopuşu hızlandırırken dinî hareketlerin toplumsal tabanını genişletmiştir. Bağımsızlık mücadelesinin toplumsal hafızadaki etkisi azaldıkça geleneksel ve dinî değerler yeniden ön plana çıkmıştır. Başka bir ifadeyle, seküler kurtuluş hareketlerinin tasfiye etmeyi veya etkisizleştirmeyi beklediği dinî gelenekler, fırsatları görmüş ve modern siyasal alanın dışında kalmak yerine bu alan içerisinde yeniden örgütlenerek güç kazanmışlardır.
Hindistan, İsrail ve Cezayir örnekleri bu dönüşümün farklı biçimlerini ortaya koymaktadır. Hindistan’da Nehru’nun dinler üstü ve seküler devlet anlayışına karşı, Hindu kimliğini ulusal kimliğin merkezine yerleştiren siyasal hareketler güç kazanmıştır. Günümüzde Bharatiya Janata Partisi (BJP), Hindu milliyetçiliğini siyasal programının merkezine yerleştiren bu yönelimin önemli örneklerinden biridir. Buradaki mesele yalnızca dinî inançların varlığını sürdürmesi değil, Hindu dinî ve kültürel kimliğinin Hindistan’ın ulusal kimliğinin nasıl tanımlanması gerektiğine ilişkin bir siyasal projeye dönüştürülmesidir. Böylece seküler yurttaşlık anlayışının karşısında ulusal aidiyeti, dinî ve kültürel referanslar üzerinden tanımlayan alternatif bir anlayış ortaya çıkmıştır.
İsrail örneğinde ise İşçi Siyonizminin seküler ve modernleşmeci ulus inşası projesi ile Yahudi dinî geleneğinin toplumsal ve siyasal gücü arasındaki gerilim öne çıkar. Walzer, siyonizmin temelde ve en büyük kazanımlarını elde ettiği dönemde seküler bir hareket olarak serpildiğinin altını çizer.[8] Öncül bir örnek olarak Theodor Herzl, 19. yüzyılın sonlarında kadın haklarında Avrupa’nın en ileri örneklerini rehber edinmiş ve askerlik hizmeti de dahil olmak üzere eşit hakları savunmuştu.[9] Mayıs 1948’de kurulan devlet sistemi, bağımsızlık bildirgesinde ulusal ve dini azınlıkların haklarını güvence altına alan seküler bir yapı iddiasını öne çıkarsa da Walzer, sistemin bir yönüyle Osmanlı Millet Sistemi’nden mülhem ve miras görüntüsünün altını çizmektedir. Ben-Gurion ve onunla aynı siyasal çizgide bulunan liderler, modern bir Yahudi devleti kurmayı hedeflerken dinî otoritelerin kamusal yaşam üzerindeki etkisinin zamanla azalacağını düşünmüşlerdi. Ancak ultra-Ortodoks Yahudi toplulukları ile özellikle 1967 savaşı sonrasında yükselişe geçen mesihçi Siyonist hareketler, dinin devlet ve toplum yaşamındaki konumunu radikal biçimde yeniden tartışmaya açtılar. Dinî partilerin koalisyon siyasetinde etkili hâle gelmesi de bu gerilimin siyasal alandaki yansımalarından biridir. Böylece başlangıçta seküler bir ulusal toplum inşa etmeyi hedefleyen hareketin kurduğu devlet, zamanla farklı dinî ve siyasal anlayışların mücadele ettiği bir alan haline geldi.
Cezayir örneğinde ise FLN’nin Fransız sömürgeciliğine karşı yürüttüğü bağımsızlık mücadelesi, başlangıçta İslami referanslara yer veren ulusal bir söylem ile zaman içerisinde daha belirgin hâle gelen sosyalist ve seküler modernleşme hedeflerini bir araya getirmiştir. Bağımsızlık sonrasında devletin modernleşme ve toplumsal dönüşüm politikaları, dinin toplumsal yaşamdaki derin gücünü söküp atmaya yetmemiştir. Aksine, FLN yönetiminin zamanla içine düştüğü bürokratik yozlaşma, ekonomik krizler ve siyasal temsil sorunları, dinî referanslara dayanan muhalefetin kitleselleşebileceği güçlü bir zemin oluşturmuştur. İslami Selamet Cephesi (FIS), bu sürecin ilerleyen aşamalarında, FLN rejimine karşı bir alternatif olarak ortaya çıkmıştır. Bu örnek, dinî hareketlerin yalnızca geçmişin geleneksel değerlerini korumaya yönelen pasif yapılar olmadıklarını ortaya koymaktadır. Süreç, bu hareketlerin, seküler kurtuluş elitlerinin kurduğu modern siyasal rekabetin ve demokrasinin koşulları içerisinde ustalıkla örgütlenerek bizzat iktidara talip olabildiklerini göstermektedir.
Walzer, bu durum çerçevesinde gelenekçilerin dünya görüşlerinin “yadsınmaması, feshedilmemesi ve yasaklanmaması” gerekliliğinin altını çizer ve gelenekselci yaklaşımla bir biçimde ilişki kurulmasının kaçınılmaz önemini vurgular. Walzer’a göre, müzakere bu süreçte önem arz eder ama çıkacak sonuç tek bir şablonda ele alınamaz ve birbirinden oldukça farklı deneyimler ön plana çıkabilir.[10]
Sonuç
Eserde ele alınan üç örneğin ortak noktası, bu hareketlerin bağımsız devletler kurmayı ve yeni siyasal kurumlar oluşturmayı başarmalarına karşın toplumsal dönüşümün yönü ve dinin kamusal yaşamdaki yeri üzerindeki mücadeleyi kendi istedikleri biçimde nihayetlendirememiş olmalarıdır. Dinî gelenekler, tarihsel aidiyetleri ve toplumsal ilişkileri biçimlendirmeye devam etmiştir. Bu gelenekleri savunan hareketler de modern siyasal koşullara uyum sağlayarak seküler ulus inşası projelerine karşı etkili aktörlere dönüşmüşlerdir. Bu nedenle Walzer’in yaklaşımı, seküler kurtuluş hareketlerinin, kendilerine karşı gelişen dinî muhalefetin yeniden güç kazanabileceğini öngörememesine de işaret etmektedir.
Walzer, sekülerleşmenin veya modernleşmenin zorunlu olarak başarısızlığa mahkûm olduğu yaklaşımını savunmamaktadır. Walzer incelemesinin ortaya koyduğu temel sorun, siyasal bağımsızlık ile toplumsal dönüşümün aynı süreç olarak değerlendirilmesidir. Bir devletin seküler kurumlar temelinde kurulması, toplumun dinî ve kültürel aidiyetlerinin de aynı doğrultuda değişeceğini göstermez. Bu bağlamda, geleneksel kültürü bütünüyle aşılması gereken bir engel olarak gören siyasal projeler, toplumun yerleşik değerleriyle aralarındaki mesafeyi artırabilir ve bu değerleri temsil eden hareketlerin alternatif bir siyasal kimlik etrafında örgütlenmesine zemin hazırlayabilir. Bu açıdan Walzer’in çözümlemeleri, seküler siyasal projelerin toplumsal meşruiyet kazanabilmesi için dinî geleneklerle kurdukları ilişkinin önemine işaret ediyor. Gelenekleri bütünüyle reddetmek yerine onlarla müzakereci bir ilişki kurmak ve çoğulcu çerçevede farklı toplumsal kesimlerin siyasal yaşama katılımını mümkün kılmak, toplumsal dönüşümün sürekliliği açısından önem taşır. Sonuç olarak Kurtuluş Paradoksu, ulusal bağımsızlığın ve devrimci zaferin tek başına kalıcı bir toplumsal dönüşüm yaratmaya yetmediğini ortaya koymaktadır.
Walzer’ın Kurtuluşun Paradoksu adlı eserinin sonsözünde ABD örneğine yer vermesi, karşılaştırmalı analizinin kapsamı ve açıklayıcılığı açısından tartışmaya açıktır. Hindistan, İsrail ve Cezayir’deki seküler ulusal kurtuluş hareketlerinin ardından dinî canlanmanın güçlenmesini ele alan Walzer, ABD’deki İkinci Büyük Uyanış’ın ise seküler siyasal kurumların varlığını sürdürmesi ve güçlenmesiyle bağdaşabildiğine yönelik bir tartışma yürütür.[11] Bu açıdan Walzer’ın ABD örneğine ilişkin değerlendirmesi, din ile seküler siyasal düzen arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığını göstermesi bakımından önemlidir. Öte yandan Amerikan deneyiminin, diğer vakalardan hangi tarihsel ve kurumsal koşullar bakımından ayrıldığının, yazarın da belirttiği üzere, daha ayrıntılı biçimde ele alınması gerekmektedir.
Dr. Ahmet CEYLAN
DİPNOTLAR
[1] Michael Walzer (2021), Kurtuluş Paradoksu: Seküler Devrimler ve Dini Karşıdevrimler, Çev. Zeynep Şarlak. İstanbul: İletişim Yayınları, s. 74.
[2] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 14.
[3] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 15.
[4] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 50.
[5] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, ss. 20-24.
[6] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 54.
[7] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 41.
[8] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, ss. 48-49.
[9] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, ss. 34, 51, 53, 132.
[10] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, ss. 124-126.
[11] Walzer, Kurtuluş Paradoksu, s. 135.
