İnsanlık tarihinde, devrimler, tarihin en büyük kırılma noktalarından biri olmuştur. Spartaküs’ün isyancı ordusundan günümüze kadar insanlar, özgürlüklerini savunmak ve kendilerini baskı altında tutan iktidarlara karşı çıkmak için defalarca ayağa kalktı. Bazen bir köle ordusu, bazen açlıktan ve yoksulluktan bunalmış bir halk, bazen de yıllarca susturulmuş milyonlarca insan tarihin akışını değiştirmek için harekete geçti.
Devrimler; özgürlük, adalet, eşitlik, laiklik ve milliyetçilik gibi fikirleri siyasetin merkezine taşıyarak dünyayı değiştirdi. Fakat tarihin bize gösterdiği acı bir gerçek var: Bir despotu devirmek, özgürlüğü kurmaya yetmez. Eski düzeni yıkmak bir şey; onun yerine özgürlük ve adalet üzerine yeni bir düzen kurmak ise bambaşka bir şeydir.
Peki halkların canları pahasına gerçekleştirdiği devrimler neden zaman zaman kendi ideallerine ihanet etti? Özgürlük, adalet ve eşitlik vaatleriyle başlayan halk ayaklanmaları nasıl oldu da kimi zaman kendi evlatlarını yiyen yeni despotizmlere dönüştü? Gelin, tarihin en büyük devrimlerine kısa bir yolculuk yapalım…
Büyük umutlar ve hayaller: 1776 Amerikan Devrimi
4 Temmuz 1776, 13 Amerikan kolonisinin Britanya’ya karşı bağımsızlığını ilan ettiği ve insanlığın özgürlük, eşitlik ve halk egemenliği mücadelesinde önemli bir dönüm noktası olduğu bir tarihtir. Thomas Jefferson tarafından kaleme alınan Bağımsızlık Bildirgesi’nde insanların eşit yaratıldığı ve yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama gibi vazgeçilmez haklara sahip olduğu ilan edilmişti. Bu sözler, yalnızca yeni bir devletin kuruluş belgesi değil, sonraki yüzyıllarda özgürlük mücadelelerine ilham verecek güçlü bir siyasal ideal haline gelecekti.
Ne var ki, bu büyük idealler devrimin ilk yıllarında büyük bir çelişkiyle karşı karşıya kaldı. İnsanların eşit yaratıldığı ilan edilirken yüz binlerce insan köle olarak yaşamaya devam ediyor, siyahlar siyasal ve toplumsal haklardan dışlanıyordu. Yerli halklar ise yeni cumhuriyetin genişlemesiyle topraklarını kaybediyor, savaşlar ve zorunlu göçlerle ağır bedeller ödüyordu. Üstelik ilan edilen özgürlük ve halk egemenliği toplumun tamamını kapsamıyordu; oy hakkı ise büyük ölçüde beyaz erkeklerle ve birçok yerde mülk sahipleriyle sınırlıydı.
Amerikan Devrimi böylece tarihin en büyük siyasal paradokslarından birini ortaya koydu: Özgürlük adına kurulan bir cumhuriyet, özgürlüğü henüz kendi toplumunun tamamına bile uygulayamıyordu. Buna rağmen, Amerikan Devrimi’ni başarısız bir özgürlük deneyimi olarak görmek haksızlık olur. Anayasal kurumların kurulması, iktidarın seçimlerle el değiştirmesi ve haklar fikrinin zamanla genişlemesi, sonraki demokratik hareketleri etkiledi.
Amerikan deneyiminin bize verdiği ders açıktır: Büyük ideallerle başlayan bir devrim, ancak bu idealleri koruyacak ve herkesi kapsayacak kurumlar kurulduğunda gerçek anlamına kavuşur.
Teröre dönüşen idealler: 1789 Fransız İhtilali
1789’da Fransa’da yoksulluk, ağır vergiler ve yıllardır biriken toplumsal öfke monarşiye karşı büyük bir ayaklanmaya dönüştü. Bastille’in düşmesiyle sembolleşen devrim, kısa sürede Fransa’nın değil, bütün dünyanın siyasi kaderini değiştirecek bir sürecin başlangıcı oldu. “Özgürlük, eşitlik ve kardeşlik” sloganıyla yola çıkan devrimciler, İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ile insan hakları ve halk egemenliği konusunda çağının çok ötesine geçen bir anlayış ortaya koydu. Fakat birkaç yıl içinde bu büyük idealler, devrimi koruma adına uygulanan olağanüstü yöntemler altında ezilmeye başladı.
Fransa’nın dışarıdaki monarşilerle savaşa girmesi ve içeride karşı devrim hareketleriyle mücadele etmesi, devrimci yönetimi olağanüstü yetkilere yöneltti. 1793’te Kamu Güvenliği Komitesi’nin kurulması ve şüpheli görülen kişilerin tutuklanmasına olanak veren yasalar, kısa sürede devrimi koruma aracından baskı aracına dönüştü. Özgürlüğü korumak için kurulan düzen, sonunda özgürlüğün en büyük tehditlerinden biri haline geldi. 1793-1794 Terör Dönemi’nde binlerce insan tutuklandı ve çok sayıda kişi idam edildi.
Daha da çarpıcı olan, devrimin yalnızca eski rejimin düşmanlarını değil, kendi içindeki rakiplerini de hedef almaya başlamasıydı. Danton, 1794’te giyotine gönderildi. Onun ardından Robespierre de kendi kurduğu terör düzeninin kurbanı oldu ve 28 Temmuz 1794’te idam edildi. Özgürlük ve kardeşlik adına başlayan devrim, sonunda kendi liderlerini de giyotine göndermişti.
Fransız İhtilali’nin bıraktığı ders açıktı: Devrim, insanlığın özgürlük, eşitlik ve yurttaşlık ideallerini dünyaya taşıdı; fakat aynı zamanda bu idealleri koruma bahanesiyle sınırsızlaşan iktidarın nasıl yeni bir baskı düzeni yaratabileceğini de gösterdi. Bir devrim kendisini tehdit eden herkesi “düşman” ilan etmeye başladığında, özgürlüğü savunmakla özgürlüğü yok etmek arasındaki çizgiyi de kaybedebilir.
Büyük bir toplumsal deney ve hüsran: Bolşevik Devrimi 1917
1917 yılı, yozlaşmış ve kendi halkını savaşın, açlığın ve baskının içine sürükleyen Romanov Hanedanı’nın sonunu getirdi. Sokaklardaki öfke, Birinci Dünya Savaşı’nda cephelerde tükenen milyonlarca askerin isyanıyla birleşti. Şubat Devrimi’nin ardından çarlık yıkılırken, geçici hükümetin savaşı sona erdirememesi ve ülkenin temel sorunlarına çözüm üretememesi Bolşeviklerin önünü açtı. Lenin’in liderliğindeki Bolşevikler, Leon Troçki’nin örgütleyici rolüyle Ekim 1917’de iktidarı ele geçirdi. İşçilere, askerlere ve köylülere “barış, ekmek ve toprak” vaat eden devrim, kısa sürede çok daha büyük bir sınavla karşı karşıya kaldı.
İç savaş, yeni yönetimi muhalefeti bastırmaya ve iktidarı merkezileştirmeye yöneltti. Kurucu Meclis seçimlerinde çoğunluğu sağlayamayan Bolşevikler Meclisi dağıttı. 1918’de başlayan Kızıl Terör’le siyasi muhalefete yönelik baskı daha da arttı. Lenin’in ölümünden sonra iktidarı ele geçiren Stalin ise parti ve devlet üzerindeki kontrolünü giderek kişisel bir iktidara dönüştürdü. Büyük Tasfiye, Gulag sistemi, sürgünler ve zorlayıcı kolektivizasyon politikaları ağır insani kayıplara yol açtı. İşçi sınıfının özgürlüğü ve eşitliği adına başlayan devrim, böylece tek parti yönetiminin ve lider kültünün hâkim olduğu bir sisteme dönüştü.
Bununla birlikte, Sovyet deneyimini yalnızca baskı ve başarısızlık üzerinden okumak da eksik kalır. Sovyetler Birliği’nin sanayileşme, bilim, eğitim ve uzay alanlarındaki başarıları ile Nazi Almanyası’nın yenilgisindeki belirleyici rolü, bu tarihsel tablonun diğer yüzünü oluşturdu. Ancak bütün bu başarılar, siyasal baskının ve devlet şiddetinin yarattığı ağır mirası ortadan kaldırmadı.
1917 Rusya’sı sosyalist devrimin tek örneği değildi. 1949’da Mao Zedong önderliğinde Çin’de kurulan yeni rejim, farklı bir yoldan benzer bir tehlike doğurdu. 1958’de başlatılan Büyük İleri Atılım, toplumu ve ekonomiyi kısa sürede dönüştürme iddiasıyla uygulanan aşırı politikaların büyük bir kıtlığa ve milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine yol açmasına neden oldu.
Rusya ve Çin deneyimleri bize aynı tehlikeyi gösterdi: Toplumu bir anda ve tepeden değiştirme iddiası, iktidarın sınırlarını ortadan kaldırdığında, özgürleştirme vaadi kolayca büyük bir toplumsal mühendislik projesine dönüşebilir ve bu proje ağır insani sonuçlar doğurabilir.
Çalınan devrim: 1979 İran Devrimi
1970’lerin İran’ı, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin giderek otoriterleşen yönetimine karşı toplumsal öfkenin büyüdüğü yıllardı. Petrol gelirleriyle hızla modernleşen ülkede siyasal özgürlüklerin daralması ve SAVAK’ın muhalefet üzerindeki baskısı, rejimin meşruiyetini zayıflatıyordu. İslamcılar Batılılaşmaya ve dini değerlerden uzaklaşmaya, solcular ise sosyal adaletsizliğe, liberaller ve milliyetçiler ise siyasal baskıya karşı çıkıyordu. Birbirinden çok farklı bu gruplar, Şah’ı devirmek için aynı sokakta buluştu. Şah 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk ettiğinde yalnızca bir rejim değil, bütün bir siyasal düzen çökmüştü.
Ne var ki devrimin asıl hikâyesi bundan sonra başladı. Paris’ten dönen Ayetullah Ruhullah Humeyni, devrimin en güçlü ve en örgütlü lideri olarak kısa sürede yeni düzenin merkezine yerleşti. 1979 Mart’taki referandumla İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Devrimi birlikte gerçekleştiren liberaller, milliyetçiler ve solcular ise kısa sürede kaybeden taraf oldu. Gazeteler kapatıldı, muhalif örgütler tasfiye edildi; bazı muhalifler hapse atıldı veya idam edildi, bazıları da ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Kadınlar açısından yaşanan dönüşüm de devrimin çarpıcı ironilerinden biriydi. Şah döneminde getirilen bazı kadın hakları geri çekilmeye başlandı; kamusal yaşamda dini kurallar sertleştirildi ve başörtüsü zorunluluğu getirildi. Böylece devrimin ilk günlerinde özgürlük için sokaklara çıkan toplumun önemli bir kesimi, kısa süre sonra yeni rejimin kurallarıyla yüzleşmek zorunda kaldı.
1979’un sonunda kabul edilen yeni anayasa, “velayet-i fakih” ilkesini siyasal sistemin merkezine yerleştirerek dini otoriteye devlet üzerinde geniş bir güç verdi. Şah’a karşı aynı safta birleşen devrimcilerin yolları artık tamamen ayrılmıştı. Çünkü hepsi aynı Şah’ı devirmek istiyordu ama devrimden sonra nasıl bir İran kurulacağı konusunda aynı hayali paylaşmıyorlardı.
İran Devrimi’nin ortaya koyduğu gerçek şuydu: Eski rejime karşı birleşenler, eski rejim yıkıldıktan sonra birbirlerinin rakibi haline gelebilir. En örgütlü ve iktidar araçlarını en hızlı kontrol eden grup, diğerlerini zamanla siyasal hayatın dışına itebilir. Devrim bir rejimi devirmişti; fakat iktidarın sınırlarını belirleyecek çoğulcu kurumlar yeterince güçlü kurulmadan, devrimin kendisi yeni iktidarın aracına dönüşmüştü.
Sonuç
İnsanlık tarihi boyunca halklar, içinde bulundukları çıkmazlardan kurtulmak için hayatları pahasına devrimlere ve ihtilallere başvurdular. Ancak çoğu zaman devrimin ertesi günü, uğruna mücadele ettikleri eşitlik, özgürlük, adalet ve demokrasi idealleri yavaş yavaş solmaya başladı. Hatta bazı devrimler, kendilerinden önceki zulüm dönemlerini bile arattı ve bir zamanlar birlikte yola çıktıkları kendi evlatlarını yedi.
Bütün bu hayal kırıklıklarına rağmen devrimler, insanlık tarihinin ilerlemesinde önemli bir rol oynadı. Her devrim başarılı olmadı; bazıları yeni baskı düzenleri yarattı, bazıları ise kendi ideallerinden uzaklaştı. Fakat halkların eski düzene başkaldırması, özgürlük, eşitlik, adalet ve halk egemenliği gibi ideallerin ortaya çıkmasına ve zamanla daha geniş toplum kesimlerine yayılmasına da öncülük etti.
Belki de tarihin bize verdiği en büyük ders budur: Bir despotu devirmek, özgürlüğü kurmaya yetmez. Eski iktidarı yıkmak yalnızca devrimin başlangıcıdır. Asıl sınav ise devrimden sonra başlar: İktidarı kim kullanacak, nasıl kullanacak ve en önemlisi, o iktidarın sınırlarını kim çizecek? Çünkü özgürlük yalnızca zalimin yokluğunda değil, iktidarın yeniden zalimleşemeyeceği bir düzen kurulduğunda gerçek anlamını bulur.
Ali EKİNCİEL
