İran’ın en meşhur bölgelerinden ve gezilecek tarihi mekanlarından birisi Persepolis’tir. “Perse” Fars demek iken, “polis” ise şehir anlamına gelmektedir. Birleştiğinde “Fars Şehri” anlamında kullanılır. Buraya bu ismi Yunanlılar vermişlerdir. İslamiyetin hâkim olduğu dönemlerde 40 sütun veya bin sütun gibi isimlerle zikredilmiştir. Arkeologlar, Persepolis’in Ahameniş Kralı 1. Darius tarafından inşa edildiğini söylerler.
En eski yapının ise M.Ö 515 yılına kadar uzanabildiği ifade edilmektedir. Şehir tamamen bitirilmeden, M.Ö 330 yılında İskender tarafından yağmalanmıştır. İskender, Ahameniş Krallığını yenilgiye uğratacak ve Hindistan taraflarına kadar gidecektir. İran ve bölge ülkeleri bu dönemde Helen Kültürü’nden etkileneceklerdir. Meşhur İskender tablosunda Darius ve İskender arasındaki savaşı görebilmekteyiz. Aşağıdaki resim oldukça meşhur bir tablodur.
İran’ı ziyaretim esnasında sulama sistemleri benim oldukça dikkatimi çekmişti. Persepolis’te de sulama sistemlerinin olduğunu öğrenince şaşırdım ama İran’ın sulama işinde ileri olduğunu öncesinde düşünüyordum. Kazvin’deki İmam Humeyni Üniversitesi’nin bahçesini sulayan bir sulama sistemi vardı ve benim oldukça dikkatimi çekmişti. Daha sonraki okumalarımda İran’ın tarihte sulama sisteminde ileri bir seviyeye geldiğini okudum. Persepolis’in sırlarından bahsederken de bu mevzuya değinmesem olmazdı. Parsa şehrinin altında yağmur sularını yönetmek ve olası sel baskınlarını önlemek amacıyla aşağıdaki resimde bir miktar görüldüğü üzere büyük su kanalları bulunmaktadır. O dönemde yağmur suyu tahliye sistemi dahi kurulabilmiştir. Tabii İran bu bilgisini günümüzde zannediyorum modern teknolojilerle birleştiremedi.
Persepolis, İran’ın Şiraz şehrinin yakınlarındadır. Şiraz’da bulunan Mervdeşt şehrine bir otobüsle gidebilirsiniz. Oradan da taksiyle 14 km uzaklıktaki Şiraz şehrine gitmeniz isabetli olacaktır. Persepolis’teki binaların ve sarayların yapımı hemen yanı başındaki Merhamet Dağı’ndan alınmıştır. Dağın adı kuh-ı rahmet’tir. Kuzey Batı yönünde Hüseyin Dağı bulunmaktadır. Haritada Mervdeşt ve Taht-ı Cemşid yani Persepolis net bir şekilde gözükmektedir.
Arap alfabesini okumayı bilenler bu dediğim kısımları görebilirler. Mervdeşt ovası İran’ın meşhur antik kalıntılarının olduğu bir bölgedir. Bugün daha bütün tamamında kazı çalışmaları yapılamamıştır. İranlılar, kazı çalışmalarında arkeolojik eserler bulsalar bile bunları tam manasıyla işleyebilecek teknolojik ve maddi gelirlerden yoksun olduklarından eserleri incelemeleri için Avrupa ülkelerine göndermektedirler.
Haritaya biraz daha yakından bakalım.
Bu resmin yakından çekilmiş fotoğrafı şu şekildedir.
İnsanlar yukarıdaki resimde gözükmektedirler ve Merhamet Dağı da burasıdır. Persepolis’in daha güzel bir resmi için şunu paylaşabiliriz.
Yukarıdaki resimde görüldüğü üzere Persepolis bu şekilde yapılardan oluşmaktadır. Çok fazla Aslan ve Kartal heykelleri de bulunur. En iyi taş ustaları ücretli bir şekilde çalışmaları için buraya çağrılmış ve kadınlar dahi burada ücretli bir şekilde çalışmışlardır. Kadınların çalıştığını duyan birçok turist bu ifadelere şaşırmaktadır.
Burasının çizimi ise şudur:
Burada görüldüğü üzere Milletler Kapısı, Apadana Sarayı, Taçar Sarayı gibi saraylar bulunmaktadır. Bunlardan bazıları bugün modern teknolojilerle çizilmiştir. Aşağıdaki görsellere göz atmanızı rica ederiz
Buralara ilk gelenler Batılı arkeologlar olmuştur. Buradaki taşlar üzerine ise isimlerini kazımışlardır.
Amerikalı meşhur gazeteci Stanley ve Herald’ın isimlerini okuyoruz. 1870 gibi erken bir tarihe adlarını kaydetmişlerdir.
Peki, neden Persepolis’i inşa etmeye ihtiyaç duydular? Burada tabii farklı görüşler ortaya atılmaktadır. Bunlardan bir tanesi burasının teşrifat olarak inşa edildiğine yöneliktir. İmparatorluğun farklı bölgelerinden nevruz döneminde burada toplanıp krala hediyeler sunuyorlardı. Aşağıdaki resime bakmanızı rica ediyoruz.
Kurban kesilen bölgelerin olduğunu biliyoruz. Aşağıdaki resimde görülüyor. Din adamlarının kurban kestiği gözüküyor.
Bu taht-ı Cemşid yapılarının restore edilmesi 11 yıl civarında sürmüştür. Burası büyük bir imparatorluktu ve en yüksek yerine üç dilde yazı yazılmıştı. Aşağıda o yazılara bakabilirsiniz. Burada şu ifadeler yazmaktadır:
“Büyük tanrı Ahuramazda’dır; bu yeri yaratan O’dur, göğü yaratan O’dur, insanı yaratan O’dur, insan için mutluluğu yaratan O’dur; Xerxes’i kral yapan O’dur: birçok kralın üzerinde tek bir kral, birçok komutanın üzerinde tek bir komutan. Ben Xerxes’im; büyük kral, kralların kralı, bütün ülkelerin ve birçok halkın kralı, bu geniş ve büyük yeryüzünün kralı; Darius’un oğlu, bir Ahameniş. Kral Xerxes der ki: Ahuramazda’nın lütfuyla bu Bütün Milletler Kapısı’nı ben yaptırdım. Bunun dışında Persepolis’te (Pârsâ) güzel görünen daha pek çok şey inşa edildi; bunları ben yaptırdım ve babam yaptırdı. Yapılmış olan ve güzel görünen her ne varsa, hepsini Ahuramazda’nın lütfuyla yaptık. Kral Xerxes der ki: Ahuramazda beni, krallığımı, benim yaptırdıklarımı ve babamın yaptırdıklarını korusun. Gerçekten de Ahuramazda korusun.”
Buradaki üç dil, Babilce, Elamca ve eski Farsça’dır. Mısır, Babil, Asur ve Yunan mimarisinden etkilenilmiştir. Burası üç hükümdarın eseridir ve Büyük Dairus, Xerxes ve 1. Artarkses tarafından 188 yılda inşa edilmiştir. 330 yılında yıkılana kadar ayakta kalmıştır. UNESCO dünya mirası listesindedir.
Oğul Rıza Şah, Persepolis’in 2500. yıl dönümünde burada büyük bir kutlama tertip etmiş ve 2500 adet ağaç dikilmiştir.
Persepolis kabartmalarında da ağaçlar gözükmektedir. (Aşağıdaki resim)
Görsellerle bu tarz bir yazı hazırlamış oldum ve umarım okuyucu beğenir. Ben 2015 senesinde İran’da idim ve ziyaret ettiğim yerler arasında geliyordu. O zaman rehberlerden biri yanımıza gelip “burasını size anlatayım mı?” dedi. İngilizce ve Farsça anlatabilirdi ve anlayabilirdik. Lakin kullanılan bazı zor terimler var ve iki dilde de daha önce karşılaşmamış olabiliyoruz. Oraya gidecek olanlara âcizane bunları söylemek isterim. Okuduğunuz için teşekkür ederim.
Ozan DUR
