Giriş: Antalya’da iklimin ötesinde bir diplomasi buluşması
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında 11–12 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da düzenlenen Liderler Zirvesi, iklim değişikliğiyle mücadele gündeminin çok ötesine geçen bir diplomatik buluşma niteliği taşıdı. Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde, BM Genel Sekreteri António Guterres’in katılımıyla gerçekleştirilen toplantı; enerji güvenliği, ekonomik rekabet, kalkınma finansmanı, afetlere karşı dayanıklılık ve büyük güçler arasındaki siyasi ayrışmaların aynı masada tartışıldığı bir platforma dönüştü.
Zirvenin ana teması “Sürdürülebilir, Dirençli ve Adil Bir Geleceğe Doğru” olarak belirlendi. 11 Kasım’daki açılışın ardından liderlerin ulusal beyanları, üst düzey yuvarlak masa toplantıları ve ikili temaslar 12 Kasım günü saat 17.00 itibarıyla tamamlandı. Bununla birlikte, Antalya’daki liderler buluşmasının sona ermesi, COP31 müzakerelerinin tamamlandığı anlamına gelmiyor. Antalya’da 9–20 Kasım tarihleri arasında devam eden konferansın nihai kararları ve sonuç metni, müzakere sürecinin sonunda şekillenecek.
Bu nedenle, Antalya Liderler Zirvesi’ni değerlendirirken iki düzeyi birbirinden ayırmak gerekiyor: Birincisi, liderlerin siyasi mesajları ve Türkiye’nin ev sahipliği üzerinden ortaya çıkan diplomatik sonuçlar; ikincisi ise önümüzdeki günlerde teknik müzakerelerle netleşecek bağlayıcı veya siyasi nitelikteki COP kararları.
Türkiye’nin ev sahipliği: İklim diplomasisi ve çok taraflı görünürlük
COP31’in Türkiye’de düzenlenmesi, Ankara’nın iklim diplomasisinin merkezinde yer almasını ve farklı coğrafyalardan aktörlerle aynı platformda temas kurma imkânı sağladı. Antalya’daki liderler buluşmasına altı kıtadan devlet ve hükümet temsilcilerinin katılması, Türkiye’nin yalnızca Avrupa ve Ortadoğu arasında değil, Afrika, Asya, Latin Amerika ve Pasifik arasında da diplomatik temas kurabildiğini gösterdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan ile BM Genel Sekreteri Guterres’in liderleri birlikte karşılaması ve aile fotoğrafında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın Erdoğan’ın yanında yer alması, zirvenin sembolik diplomasi boyutunu güçlendiren görüntüler arasında yer alıyordu.
Türkiye’nin öne çıkardığı başlıklardan biri, elektriğin küresel enerji tüketimindeki payının 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarılması hedefi oldu. “35 by 35” olarak adlandırılan bu yaklaşım, temiz enerjiye geçişi hızlandırmayı ve elektrifikasyonu enerji güvenliğiyle birlikte ele almayı amaçlıyor. Elektrikli ulaşım, sanayide elektrifikasyon, şebeke yatırımları ve yenilenebilir enerji kapasitesinin arttırılması bu hedefin doğal bileşenleridir. Türkiye’nin bu öneriyi liderler düzeyinde gündeme taşıması, COP31 başkanlığının yalnızca toplantı organizasyonuyla sınırlı kalmayıp belirli bir politika yönü oluşturmaya çalıştığını gösteriyor.
Bununla birlikte, elektrifikasyon hedefinin başarısı, yenilenebilir enerji yatırımlarının hızına, elektrik şebekelerinin kapasitesine, depolama teknolojilerine ve gelişmekte olan ülkelerin finansmana erişimine bağlıdır. Ayrıca elektrik kullanımını arttırmak tek başına fosil yakıtlardan çıkış anlamına gelmiyor. Elektriğin hangi kaynaklardan üretildiği ve enerji sisteminin ne ölçüde karbonsuzlaştırıldığı belirleyici olmaya devam edecek. Dolayısıyla, Türkiye’nin girişiminin güvenilirliği, hedefin ölçülebilir uygulama adımlarıyla desteklenmesine bağlıdır.
Lula da Silva’nın ağırlığı: Brezilya deneyimi ve Küresel Güney’in sesi
Antalya’da siyasi ve diplomatik ilginin yoğunlaştığı isimlerden biri, Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva oldu. Lula’nın görünürlüğü tesadüf değildi. Brezilya, bir önceki COP’a ev sahipliği yapmış, Amazon Ormanları’nın korunması ve biyolojik çeşitlilik gibi konular nedeniyle iklim siyasetinin merkezinde yer alan ülkelerden biri. Lula’nın Antalya’daki varlığı, COP30’dan COP31’e uzanan diplomatik sürekliliği temsil ederken, Küresel Güney’in iklim gündemindeki taleplerinin yeniden duyulmasını da sağladı.
Zirvede, birçok ülke temsilcisi tarafından adeta Dünya Kupası’na katılan Brezilya milli takımının kaptanı gibi karşılanan Lula’nın siyasi ağırlığı üç başlıkta okunabilir. İlk olarak, Amazon havzasının korunması ve ormansızlaşmayla mücadele, küresel iklim hedefleri açısından kritik önem taşıyo. İkinci olarak, gelişmekte olan ülkeler iklim değişikliğinin etkileriyle mücadele ederken daha fazla finansman, teknoloji transferi ve adil yük paylaşımı talep ediyor. Üçüncü olarak, Brezilya, enerji ve doğal kaynaklar bakımından güçlü bir ülke olarak kalkınma hakkı ile emisyon azaltımı arasındaki gerilimin tam merkezinde bulunuyor. Bu konular, Lula’yı yalnızca Brezilya’nın değil, daha geniş ölçekte Latin Amerika ve Küresel Güney’in iklim tartışmalarında etkili bir aktörü hâline getiriyor.
Lula’ya gösterilen ilgi, Türkiye açısından da önem taşıyor. Ankara, Brezilya ile ilişkilerini ticaret ve savunma sanayii gibi alanların yanı sıra çok taraflı diplomasi üzerinden de geliştirebilir. Antalya’daki temas ortamı, Türkiye’nin Latin Amerika ülkeleriyle ilişkilerini çeşitlendirmesi ve iklim diplomasisini daha geniş bir dış politika perspektifine yerleştirmesi için bir fırsat sundu.
Diplomasinin insani ve sembolik anları
Zirvenin gündemi yalnızca resmi konuşmalardan ibaret değildi. Palau Devlet Başkanı Surangel S. Whipps Jr.’ın Cumhurbaşkanı Erdoğan ve BM Genel Sekreteri Guterres ile cep telefonuyla selfie çekmesi, Antalya’daki buluşmanın en çok konuşulan görüntülerinden biri hâline geldi. Küçük bir Pasifik ada ülkesi olan Palau’nun liderinin bu spontane hareketi, protokolün dışına çıkan samimi bir an olarak yorumlandı. Ancak görüntünün arkasında daha ciddi bir mesele var: Pasifik ada devletleri, deniz seviyesinin yükselmesi, kıyı erozyonu ve aşırı hava olayları nedeniyle iklim krizinin en ağır sonuçlarıyla karşı karşıya.
Bu açıdan Palau liderinin görünürlüğü, küçük ada devletlerinin iklim müzakerelerindeki konumunu hatırlatıyor. Küresel emisyonlara katkıları sınırlı olan bu ülkeler, iklim değişikliğinin sonuçlarından orantısız biçimde etkileniyor. Antalya programında Pasifik Dayanıklılık Tesisi için 1,5 milyar dolarlık finansman hedefinin gündeme taşınması da bölgenin kırılganlığına dikkat çekti. Dolayısıyla, selfie görüntüsü, zirvenin magazinel bir ayrıntısı olmanın ötesinde, iklim adaleti ve küçük devletlerin uluslararası görünürlüğü üzerine düşünmek için sembolik bir fırsat sundu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’i sıcak bir dille karşılaması ve liderlerle kurduğu temaslar da zirvenin diplomatik atmosferine ilişkin görüntüler arasında yer aldı. Buna karşılık, Kıbrıs Sorunu’nun protokol düzeyindeki yansıması da dikkat çekti. Nitekim Güney Kıbrıs Rum Yönetimi lideri Nikos Hristodulidis’in karşılanması sırasında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın alanda bulunmaması ve Rum lideri yalnızca görev süresinin sonuna gelen Guterres’in karşılaması, iklim zirvesinin siyasi ihtilaflardan tamamen bağımsız olmadığını gösterdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan ise, Türkiye dışında hiçbir devletin tanımadığı KKTC (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) lideri Dr. Tufan Erhürman’la görüntü vermeye ve Kıbrıs’ta iki devletliliği desteklemeye gayret etti. Bu durum AB çevrelerinden eleştiri alırken, kulislerde Ankara’nın Kıbrıs müzakerelerine destek vermesi karşılığında Gümrük Birliği’nin güncellenmesi ve “Made in Europe” konularında Brüksel’in bir paket hazırlığında olduğu konuşuldu.
Katılmayan liderler: Temsil düzeyindeki boşluk ne anlatıyor?
Antalya’daki buluşmanın dikkat çeken yönlerinden biri, bazı büyük Avrupa ülkelerinin lider düzeyinde temsil edilmemesiydi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Almanya Şansölyesi Friedrich Merz ve İtalya Başbakanı Giorgia Meloni zirveye katılmadı. Kanada Başbakanı Mark Carney ve Japonya Başbakanı Sanae Takaichi de açıklanan katılımcı listesinde yer almadı. Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in katılımı ise Avrupa’nın kurumsal düzeyde temsilini sağladı; ancak bu durum söz konusu ülkelerin devlet veya hükümet başkanlarının yokluğunu bütünüyle telafi etmiyor.
Bu liderlerin katılmama nedenleri konusunda kamuya açık ve doğrulanmış tekil açıklamalar bulunmadığı sürece, yokluklarını belirli bir siyasi protestoya veya Türkiye’ye yönelik diplomatik bir mesaja bağlamak doğru olmaz. Yoğun iç siyasi takvimler, ulusal gündemler ve uluslararası toplantı trafiği, liderlerin katılım kararlarını etkileyebilir. Bununla birlikte, iklim krizinin küresel ölçekte derinleştiği bir dönemde büyük ekonomilerin lider düzeyinde temsilinin sınırlı kalması, zirvenin siyasi ağırlığına ilişkin bazı soru işaretleri doğuruyor.
Öte yandan, Avrupalı büyük devletlerden Birleşik Krallık Başbakanı Andy Burnham’ın (Dışişleri Bakanı Ede Miliband ve Londra Belediye Başkanı Sadık Han’la birlikte) katılımı, G7 ülkeleri bakımından öne çıkan gelişmelerden biriydi. Burnham, 12 Kasım’daki konuşmasında iklim krizini ulusal güvenlik ve ekonomik güvenlik meselesi olarak ele aldı; Birleşik Krallık’ın aşırı sıcaklar ve büyük yangınlarla karşı karşıya kaldığını vurguladı. Ayrıca enerji dönüşümünün yalnızca çevresel bir tercih değil, savaşlar ve enerji arzındaki kesintiler karşısında stratejik bir zorunluluk olduğunu savundu. Burnham’ın Türkiye’nin elektrifikasyon hedefini desteklemesi, ev sahibi ülkenin önerisinin önemli bir G7 lideri tarafından sahiplenilmesi açısından kayda değerdi.
Bununla birlikte, Burnham’ın mesajı, iklim politikalarının toplumsal maliyetine de dikkat çekiyordu: Elektrikli araçlar, ısı pompaları ve temiz enerji yatırımları dar ve orta gelirli haneler açısından erişilebilir olmalı. Bu vurgu, iklim dönüşümünün yalnızca teknoloji ve yatırım meselesi olmadığını; sosyal adalet, istihdam ve yaşam maliyetleriyle birlikte ele alınması gerektiğini gösteriyor. ABD’nin üst düzey lider düzeyinde zirvede bulunmaması -ki Başkan Trump’ın bu konudaki ilgisizliği biliniyor- ve bazı büyük ekonomilerin temsil seviyesinin düşük kalması da küresel iklim yönetişimindeki siyasi parçalanmayı görünür kıldı.
İklim gündeminin zor başlıkları: Finansman, fosil yakıtlar ve enerji güvenliği
Antalya’daki tartışmalar, iklim diplomasisinin temel açmazlarını bir kez daha ortaya koydu. Gelişmekte olan ülkeler, temiz enerjiye geçişin yanı sıra iklim değişikliğine uyum, afet sonrası toparlanma ve kayıp-zarar mekanizmaları için daha fazla finansman talep ediyor. Küçük ada devletleri ve iklim krizinden ağır etkilenen ülkeler, tarihsel emisyon sorumluluğu yüksek ekonomilerin daha fazla katkı sağlaması gerektiğini savunuyor. Buna karşılık, gelişmiş ülkeler, finansman yükünün nasıl paylaşılacağı ve kaynakların hangi mekanizmalarla aktarılacağı konusunda farklı yaklaşımlara sahip.
Fosil yakıtlar konusundaki görüş ayrılığı ise daha keskin. Reuters’ın Antalya’dan aktardığı değerlendirmelere göre, bazı küçük ada devletleri büyük emisyon üreticilerinden daha hızlı azaltım isterken, Venezuela gibi petrol üreticisi ülkeler petrol, doğalgaz ve kömür kullanımını egemenlik ve kalkınma hakkı çerçevesinde savunuyor. Bu tablo, enerji dönüşümünün yalnızca bilimsel gereklilikler üzerinden değil, ekonomik çıkarlar ve jeopolitik rekabet üzerinden de şekillendiğini ortaya koyuyor.
Enerji güvenliği tartışmaları da bu gerilimi artırıyor. Savaşlar, ticaret anlaşmazlıkları ve enerji arzındaki kesintiler, ülkeleri bir yandan arz güvenliğini sağlamaya, diğer yandan emisyonları azaltmaya zorluyor. Antalya’da dile getirilen elektrifikasyon hedefi bu nedenle önemli; fakat hedefin fosil yakıtlara bağımlılığı azaltan somut politikalarla tamamlanması gerekiyor. Aksi hâlde elektrik talebindeki artış, enerji üretiminde kömür ve gaz kullanımının sürmesi durumunda beklenen iklim faydasını sağlamayabilir.
Türkiye açısından sonuç: Ev sahipliğinden gündem kuruculuğa
Antalya Liderler Zirvesi, Türkiye’ye uluslararası görünürlük ve çok taraflı diplomasi bakımından önemli kazanımlar sağladı. Ancak bir zirveye ev sahipliği yapmak ile küresel iklim politikasında kalıcı etki yaratmak aynı şey değil. Türkiye’nin başarısı, 11–12 Kasım’daki liderler buluşmasının ardından 20 Kasım’a kadar sürecek müzakerelerde uzlaşıyı kolaylaştırabilmesine ve kendi önceliklerini uygulanabilir bir çerçeveye dönüştürebilmesine bağlı.
Bunun için üç alanda ilerleme önem taşıyor. İlk olarak, 2035’e kadar elektrifikasyon hedefinin ölçülebilir göstergeler, yatırım planları ve şebeke modernizasyonu ile desteklenmesi gerekiyor. İkinci olarak, iklim finansmanı ve uyum başlıklarında gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında köprü kurabilecek bir diplomatik yaklaşım geliştirilmeli. Üçüncü olarak, Türkiye’nin yenilenebilir enerji kapasitesi, enerji verimliliği, sanayide dönüşüm, su yönetimi ve iklim kaynaklı afetlere hazırlık alanlarında kendi uygulama performansını güçlendirmesi gerekiyor.
Türkiye’nin coğrafi konumu, enerji koridorları üzerindeki rolü, Avrupa ile ekonomik ilişkileri ve Ortadoğu, Kafkasya, Afrika ve Asya ile geliştirdiği bağlantılar, iklim diplomasisinde arabulucu ve kolaylaştırıcı bir rol üstlenmesi için imkân sunuyor. Ancak bu rolün inandırıcılığı, ulusal politikalar ile uluslararası söylem arasındaki uyuma bağlı. İklim değişikliğiyle mücadele, artık yalnızca çevre bakanlıklarının değil; dışişleri, enerji, sanayi, tarım, ulaştırma, finans ve güvenlik politikalarının ortak gündemi hâline gelmiş durumda.
Sonuç: Antalya’nın gerçek sınavı şimdi başlıyor
11–12 Kasım’da Antalya’da gerçekleştirilen Liderler Zirvesi, iklim krizinin günümüz uluslararası siyasetindeki merkezi yerini bir kez daha gösterdi. Lula da Silva’nın temsil ettiği Brezilya ve Küresel Güney perspektifi, Palau liderinin sembolik görünürlüğü, Andy Burnham’ın enerji güvenliği vurgusu ve bazı büyük Avrupa ülkelerinin lider düzeyinde katılmaması, iklim diplomasisinin hem iş birliği hem de rekabet alanı olduğunu ortaya koydu.
Türkiye açısından ise, zirve, uluslararası görünürlük ve diplomatik temaslar bakımından önemli bir aşama. Bununla birlikte, Antalya’nın kalıcı başarısı, protokol görüntülerinden veya liderlerin verdiği mesajlardan çok, müzakere masasında sağlanacak ilerlemeyle ölçülecek. İklim finansmanının güçlendirilmesi, enerji dönüşümünün adil biçimde yürütülmesi, fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması ve kırılgan ülkelerin korunması konusunda somut sonuçlar üretilebilirse COP31, yalnızca başarılı bir ev sahipliği değil, küresel iklim yönetişimine katkı sunan bir diplomatik dönüm noktası olarak hatırlanabilir. Antalya’daki liderler buluşması sona erdi; fakat zirvenin asıl sınavı, önümüzdeki günlerde müzakere masasında verilecek.
Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ
KAYNAKÇA
- UNFCCC, “Antalya Leaders’ Summit at COP 31”, resmî program ve liderler oturumları, 11–12 Kasım 2026: https://unfccc.int/cop31/high-level.
- T.C. Cumhurbaşkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan, COP31 Liderler Zirvesi’ne katıldı”, 11 Kasım 2026: https://tccb.gov.tr/haberler/410/166969/cumhurbaskani-erdogan-cop31-liderler-zirvesi-ne-katildi
- Reuters, “World leaders set out clashing priorities as COP31 turns to negotiations”, 12 Kasım 2026.
- Reuters, “Conflict must not distract from climate action, leaders warn COP31”, 11 Kasım 2026.
- UK Government, “PM speech at COP31 climate summit: 12 November 2026”, 12 Kasım 2026: https://www.gov.uk/government/speeches/pm-speech-at-cop31-climate-summit-12-november-2026.
- Euronews, “COP31’de gözler dünya liderlerinde: Kimler Antalya’ya gelmedi?”, 11 Kasım 2026.
- World Meteorological Organization, “COP31 Leaders’ Summit: Turn commitments into action”, 11 Kasım 2026: https://wmo.int/media/news/cop31-leaders-summit-turn-commitments-action.
- Ekonomim, “Antalya’daki zirvede ezber bozan an: Palau Devlet Başkanı, Erdoğan ile selfie çekildi”, 11 Kasım 2026.
