Giriş: 2026 Yılı Ekim Ayında Ankara-Bakü Hattında Gerilim
30 Ekim 2026 tarihinde Türk Devletler Teşkilatı’nın (TDT) aile fotoğrafına dikkatle bakan herkes, fotoğraf karesindeki asıl haberin orada bulunanlar değil, orada olmayanlar olduğunu hemen fark etmiştir. Türk Devletler Teşkilatı’nın açılış konuşmasında Türkiye Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın Türk dünyasında ayrılığa, bölünmeye ve çatışmaya yer olmadığını vurguladığı gün, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev Bakü’deydi. Erdoğan’ın 21 Ekim’deki telefon görüşmesinde bizzat ilettiği kişisel davete rağmen, Aliyev, liderler zirvesine katılmamıştı. TDT Zirvesi’nde Azerbaycan’ı Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov temsil etmişti. Azerbaycan kaynaklarına göre, Aliyev’in katılmama gerekçesi ilk kez Azerbaycan’da düzenlenen FIFA U-15 Dünya Kupası’nın kapanış törenindeki ödül takdimiydi.
İkili ilişkilerdeki boşluğu anlamak için iki farklı yapıya bakmak gerekir. 2021 yılında Şuşa Beyannamesi ile iki kardeş devlet arasında güçlü bir stratejik bağ kurulmuştur. Bakü-Tiflis-Ceyhan ve TANAP boru hatları ile 500 milyon doları bulan savunma sözleşmeleri bu durumu yeterince açıklamaktadır. Diğer yandan, Bakü’de başörtüsü nedeniyle okul kapısından içeri alınmayan kız öğrenciler, Azerbaycan’ın Ankara Büyükelçiliği ve İstanbul Başkonsolosluğu önünde yapılan protestolar, Sayın Aliyev’in AK Parti’yi (Adalet ve Kalkınma Partisi) olumsuz bir politika izlemekle suçlaması, Bakü’nün istenmeyen kişi ilan ettiği 31 Türk vatandaşı ve görevinden alınan bir Cumhurbaşkanı Başdanışmanı var.
Olayların arka planında birçok tetikleyici unsur vardır. Azerbaycan Bakanlar Kurulu, 21 Eylül 2026 tarihinde devlet okullarında kıyafet kurallarında değişiklik yaparak laik eğitim sistemiyle bağdaşmayan ek giyim unsurlarını yasaklamıştır. Bu düzenleme, fiilen başörtüsü yasağı olarak tanımlanmasa da, kısa sürede uygulamaya konuldu ve bu durum öğretmenleri de kapsadı. Uygulamanın fiilen etkisinin görülmesinden kısa bir süre sonra, Cumhurbaşkanı Erdoğan, BM Genel Kurulu’nda ülke adı vermeden okullardaki başörtüsü yasağını kadın haklarına yönelik bir saldırı olarak nitelendirdi. Ardından, 2 Ekim tarihinde, Sayın Aliyev, Türkiye’den doğrudan bahsetmeden kimsenin Azerbaycan’ın yaşam tarzına karışmaması gerektiğini söyledi. Cumhurbaşkanı’nın Başdanışmanı Oktay Saral’ın uygulamayı kabul edilemez bulan internet paylaşımı, ertesi gün Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) tarafından sert bir karşılıkla yanıtlandı. 15 Ekim’de Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Bakü’de toplanan Asya’da İş Birliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA) zirvesinde Aliyev ile görüştü. Azerbaycan, önce bir köşe yazarından başlayarak, 20 Ekim’de beşi gazeteci olmak üzere yedi Türk vatandaşı hakkında şiddet yoluyla iktidarı ele geçirme çağrısı gerekçesiyle yakalama kararı çıkardı. Ertesi gün, aralarında Yeniden Refah Partisi (YRP) Genel Başkanı Fatih Erbakan’ın da bulunduğu 31 Türk vatandaşını istenmeyen kişi ilan etti. Aynı gün, Erdoğan, Aliyev’i arayarak TDT zirvesine davet etti. 25 Ekim’de Oktay Saral görevden alındı. Beş gün sonraki TDT toplantısına Aliyev gelmedi. Liderlerin daha sonra Kasım ayında Karabağ ve Antalya’da yaptıkları görüşmelere en son bölümde değinilecektir.
Aktörler arasında yaşanan olaylar, “kardeşlik” söyleminin yanında “müttefiklik” eylemine geçişin de zorlu bir sürecini yansıtmıştır. Haydar Aliyev ve Süleyman Demirel tarafından yaygınlaştırılan “tek millet, iki devlet” söyleminin hep ilk kesiti konuşulmuştu. 2026 Ekim ayı ise ikinci kesitin de hatırlandığı bir dönem olarak akıllarda kalacaktır. Aliyev’in TDT zirvesine katılmaması gerilimin beklenenden daha zorlu geçeceğini göstermiştir. Ancak bu durum, aktörler arasındaki ilişkinin yönünü değil, görece şartlarını değiştirmektedir. Konu bağlamı beş farklı boyutta analiz edilecektir.
Krizin Beş Boyutu
1-) Aynı Başörtüsü, İki Farklı Laiklik
Krizin görünen yüzü, her ne kadar kıyafet düzenlemesi olsa da, aslında farklı laiklik deneyimlerinin çarpışmasında görülmelidir. Diğer bir ifadeyle, Azerbaycan dinin kamusal alandaki görünürlüğünü dışlayan bir laiklik modeline odaklanırken, Türkiye ise son 20 yılda dinin görünürlüğüne daha fazla alan açan görece pasif bir modele evrilmiştir.
Bu ayrışmanın izleri geçmiş dönemdeki olaylardan görülebilmektedir. Azerbaycan’da laiklik, Sovyetler Birliği mirası olan devlet-din ilişkisinin ve İran’a karşı geliştirilen rejim güvenliği tepkisinin bir sonucudur. Nüfusun yaklaşık yüzde 96’sı Caferi Şii iken, din, sıkı bir devlet denetimi altındadır. Bu nedenle, yapılan okul düzenlemesi, Bakü’de İran’ın din üzerinden kurmaya çalıştığı etkiye karşı önleyici bir hamle olarak görülmüştür. Bakü’nün tedirginliği yalnızca Tahran eksenli değildir; Türkiye kaynaklı çoğunlukla Nurcu çizgideki bazı cemaatlerin Sünniliği yayma faaliyetleri de uzun süredir yakından takip edilmektedir. Aliyev, 2026 yılı Temmuz’unda Genel Eğitim Kanunu’na laiklik ilkesini ekleyen değişikliği imzalamıştır. Benzer bir okul yasağı girişimi de 2010 yılındaki protestolar nedeniyle geri çekilmişti. WikiLeaks belgelerine göre, 2009 yılında Aliyev, ABD’li yetkililere başörtüsünü özendirdiği gerekçesiyle Türk dizilerini yayından kaldırdığını anlatmıştır. Bakü’nün bu kısıtlama tercihi, daha önce Kazakistan, Türkmenistan ve Kırgızistan tarafından da uygulanmıştır. Diğer bir ifadeyle, Azerbaycan’ın tercihi Türk dünyasının laik ana akımından bir sapma olarak görülmemiştir.
Türkiye’de ise, başörtüsü, belli bir kesim tarafından 28 Şubat sürecinde kolektif hafızada bir hak ihlali sembolü olarak kalmıştır. Bu hafıza yalnızca muhafazakâr kesimlerce değil, günümüzde Bakü’nün kararına karşı iktidar olan AKP’nin yanı sıra Yeniden Refah ve CHP’nin de (tarihsel çerçevede bilinen geleneklerden ayrılmış olan akım) aralarında bulunduğu partilerce eleştirilmiştir. Söylemin dozu daha artarken; Fatih Erbakan, Aliyev’e hitaben Ermenistan’ın bile bu kadar ileri gidecek bir uygulama yapmayacağını söylemiştir.
Bu durumdan çıkarılabilecek önemli bir sonuç, aynı durumun iki ülkede de farklı şekillerde yorumlanmasıdır. Ankara’da geçmişte görece yaşanmış mağduriyetin tekrarı olarak kabul edenlerle, Bakü’de egemenlik ve kamu düzeninin tasarrufu olarak görenlerin karşı karşıya gelmesi söz konusudur. YAP tarafından Türkiye Anayasası’nda laikliğin olduğu hatırlatılması, karşılıklı yanlış okumanın dikkate değer bir örneğidir. İki aktör arasındaki anlaşmazlığın konusu, aslında farklı durumlara yönelik bakış açılarına dayanmaktadır.
2-) Büyük Ağabey’e İtiraz ve Küçük Ortağın Özerklik Arayışı
İki aktör arasındaki krizin esasına dair bir diğer iddia ise sorunların başörtüsünden çok, örtük hiyerarşiye yönelik itirazdan kaynaklandığı yönündedir. Uluslararası ilişkiler literatüründe asimetrik ittifaklarda, güçsüz ortak güvenliği karşılığında özerkliğinin bir kısmını güçlü olana devreder. Bu model çerçevesinde küçük ortak güvenlik ihtiyacı azaldıkça devrettiği özerkliği geri ister. Bunun bir diğer boyutu da vardır; asimetrik ilişkilerde büyük ortak ilişkiye daha az dikkat ederken, zayıf taraf ise her türlü eylemi ayrıntılı olarak ele almaktadır. Bu dikkat farkı, sistematik olarak yanlış algılar üretebilir ve bunun neticesinde ilişkinin istikrarı, güçlü olanın küçük ortağın özerkliğini açıkça tanımasına bağlıdır.
Azerbaycan’ın son 6 yıldaki dönüşümü bu durumu çok net bir şekilde ortaya koymaktadır. 2020 ve 2023 yıllarında Karabağ’da elde edilen sonuçlar ile 2025 yılı Ağustos’unda Washington’da parafe edilen, ancak henüz sonuçlandırılmayan Azerbaycan-Ermenistan Barış Antlaşması, Bakü’nün Türkiye’ye doğrudan güvenlik ihtiyacını büyük ölçüde azaltmıştır. Kaldı ki, söylemler bu durumu desteklemektedir. 2021 yılındaki TDT zirvesinde Aliyev Türkiye’yi Türk dünyasının merkezi olarak tanımlamış ve Türkiye’nin güçlenmesinin herkese ek güç katacağını belirtmiştir. 2026 yılı Mayıs ayında Azerbaycan’ın küresel ölçekte bir orta güç olduğunu söylemiştir. Ekim ayında ise ülkesinin koruyucu bir aktöre ihtiyaç duymadığını ve Karabağ zaferini tamamen kendi başlarına kazandıklarını belirtmiştir. 5 yıl içinde merkezi bir aktör söyleminden “koruyucuya ihtiyacımız yok” söylemine dönüşüm, asimetri kuramındaki özerklik talebinin doğrudan bir yansımasıdır.
Bu dönüşümün ilk emareleri 2024 Temmuz’unda görülmüştür. Erdoğan’ın İsrail’e yönelik “nasıl Karabağ’a girdiysek, nasıl Libya’ya girdiysek” söylemi, Azerbaycan’ın resmî gazetesinde yabancı askerlerin Karabağ harekâtına katıldığı fikrini reddeden bir yazıyla yanıtlanmıştır. Zaferin sahiplenilmesi, 30 yıl sonra halkına zafer tattıran bir liderin meşruiyetinin özü olarak tanımlanmıştır. Bu durum, dikkat asimetrisi kavramıyla açıklanabilir. Ankara’nın iç mesele olarak sunduğu cümle, Bakü tarafından ise egemenliğe dair bir kaygıyla yorumlanmıştır. Aynı durum, ilişkilerin tanımlanmasında kullanılan aile dili içinde geçerlidir. AKP’li bir yetkilinin, devletler arasındaki ilişkilerdeki sorunların “kendi aile ortamında” konuşulduğunu söylemesi, Ankara’nın sıcaklık ve yakınlık ifadesi olarak değerlendirilmektedir. Türkiye’ye büyük ölçüde bağlı olan KKTC için kullanılan “yavru vatan” kavramı diğer bir aktör için siyasal söylem olarak benzerlik ve/veya yakınlık yönüyle örtüşmemektedir. Bu bağlamda, SOCAR’a yakın bir yayın organında Azerbaycan’ın vasal bir devlet olmadığının belirtilmesi ve YAP’ın 13 Ekim’deki açıklamasında tek millet, iki devlet söyleminin, devletlerin birbirlerinin iç işlerine karışma hakkını vermediğini vurgulaması, güçlü bir itirazın farklı ifadeleri olarak anlaşılmalıdır. Türk vatandaşları için çıkarılan yakalama kararının daha öncesinde de farklı örnekleri vardır. Bakü, Moskova’yla yaşadığı krizde Rus yorumcular hakkında benzer kararlar almıştır. Diğer bir ifadeyle, Azerbaycan egemenlik refleksini müttefik olsun ya da olmasın herkese karşı uygulayabilen bir aktördür.
Bu çerçeveden bakıldığında, Bakü’nün tepkisi çoğunlukla statü talebinden kaynaklanmaktadır. Azerbaycan, kendini artık Türkiye’nin küçük kardeşi olarak değil, Güney Kafkasya’da kendi dış politikasını belirleyebilen bir orta güç olarak tanımlamaktadır. Dikkat çekici bir bakış açısı olarak, Türkiye içinde de bu durum görece karşılık bulmuştur. MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, çarenin her devletin kendi bağımsızlığını ve egemenliğini koruması olduğunu vurgulamıştır. Bu bakış açısıyla genel olarak yaşanan gerilim, Azerbaycan’ın yeni öz algısını Ankara’ya kabul ettirme girişimi olarak okunmalıdır.
3-) Diğer Aktörlerin Etkisi: İsrail ve İran
Aktörler arasındaki başörtü tartışmasının çok hızlı bir şekilde siyasallaşmasının ardında ayrışan tehdit algılarının bulunduğu görüşü de önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Tehdit dengesi yaklaşımıyla ifade edecek olursak; ittifaklar ortak tehdit algısı üzerinden inşa edilir ve tehdit algısı değişir ya da ortadan kalkarsa ittifakın olağan dili de sertleşir.
Türkiye ve Azerbaycan arasındaki gerilimin kaynağına ilişkin önemli bulgular bulunmaktadır. Türkiye-İsrail ilişkileri Gazze ve Suriye nedeniyle tarihin en düşük seviyesinde seyretmektedir. Bunun yanında, Ankara, Ağustos ayında Suudi Arabistan ve Pakistan ile Mekke Ortak Savunma Antlaşması’nı imzalayarak bölgesel stratejisini yeniden tanımlamıştır. Azerbaycan açısından birincil tehdit İran’dır. Buna karşın, İsrail, insansız hava araçlarından gözetleme teknolojisine ve enerji ticaretine uzanan stratejik bir ortaktır. Aktörler arasındaki bu ayrışma eylül ve ekim aylarında daha belirginleşmiştir. Azerbaycan heyetinin 24 Eylül’de BM Genel Kurulu’nda İsrail Başbakanı Netanyahu’nun konuşması sırasında salonda kalması eleştirilince, Bakü aynı şekilde Ermenistan’ın konuşmasını da dinlediğini hatırlatmıştır. CICA zirvesinde ise İsrail Cumhurbaşkanı Herzog’un konuşması sırasında Türkiye, Suudi Arabistan ve Mısır temsilcileri salonu terk etmiştir. Erdoğan ise bu zirveye katılmamıştır. Herzog’un, Türkiye’nin hava sahasını İsrail hükümeti uçaklarına kapatmasına rağmen Azerbaycan Hava Yolları’na ait bir uçakla Bakü’ye gitmesi, gerilimi arttırmıştır. Burada dikkat edilmesi gereken bir konu var. Herzog, 2024 yılında Türkiye’nin hava sahası kararı sonrasında Bakü’deki COP29 zirvesine katılamamış ve bu durum ev sahibi Aliyev’i oldukça rahatsız etmişti. Bu yaz sözde 1915 olaylarını güya soykırım olarak tanımaya çalışan bir tasarının Knesset’te rafa kalkmasında Azerbaycan’ın etkili hamleleri önemli rol oynamıştır. Bakü, bu üçgende Ankara için önemli bir diplomasi yürütmüştür.
Azerbaycan medyasında devlete yakın basın kuruluşları, krizin asıl odağının başörtüsü değil, İsrail olduğunu açıkça belirtmiştir. 29 Ekim tarihinde, Minval’e göre, Azerbaycan, son üç yıldır İsrail’le iş birliği nedeniyle Türkiye tarafından hedef alınıyor ve kendi dış politikasında başkalarına tabi kılınmak isteniyor. Haqqın ise çifte standart görüşünü ticaret verileriyle desteklemektedir. Bu çerçevede BM Comtrade ticaret verilerine göre, Türkiye’nin, 2024 yılı Mayıs ayında ticareti durdurma kararına rağmen 2024 yılını yaklaşık 2,86 milyar dolarla İsrail’in beşinci büyük tedarikçisi olarak kapattığına değinilmiştir. İsrail Merkezi İstatistik Bürosuna göre, 2025 yılı için Türkiye’den 924,1 milyon dolarlık ithalat yapılmıştır. Verilerin analizi her ne kadar tartışmalı olsa da, Bakü, Ankara’nın ahlaki üstünlük iddiasını sorgulatmakta ve kendi egemenlik yaklaşımını güçlendirmeye çalışmaktadır.
Türkiye ve Azerbaycan arasındaki ilişkilerde birtakım paradokslar göze çarpmaktadır. İsrail’in petrol ihtiyacının, tahminlere göre 1/3’ü ile yarısı arasında bir kısmı, yani günlük 94 bin varil, Azerbaycan petrolüyle karşılanmakta ve Ceyhan üzerinden Türkiye toprakları kullanılarak taşınmaktadır. Türkiye, bu akıştan varil başına 1,27 dolar geçiş geliri elde etmeye devam ederken, üçlü düzenlemede siyasi durumun bu akışı etkilemeyeceği öngörülmüştür. Bunun yanı sıra Suriye’de olası çatışma ihtimali bulunan Türkiye ve İsrail arasındaki teknik görüşmelere 2025 yılı nisan ayında Bakü bizzat ev sahipliği yapmıştır.
Bu olaylar bütünü şu şekilde değerlendirilebilir: Ankara ve Bakü, aynı bölgeye farklı tehdit algılarıyla bakmaktadır. İsrail, tek başına aktörler arasındaki ittifakı bozacak güçte bir neden değildir; ancak özerklik konusunun sınanması açısından dikkat edilmesi gereken bir unsurdur. Bakü açısından İsrail politikası egemenlik tercihiyken, Türkiye’nin yaklaşımı ise dış politikasının kurucu unsurlarından biri olduğu yönündedir. Başörtüsü meselesi ise, bu derin stratejik ayrışmanın toplumsal açıdan en görünür yüzünü temsil etmektedir. Aynı ayrışma, Azerbaycan’a Türkiye ve İsrail arasında kolayca ikame edilemeyecek bir arabuluculuk rolü de kazandırmaktadır. Dolayısıyla Bakü’nün özerklik ısrarındaki önemli kaynaklardan biri de bu konudur.
4-) Liderlerin Sessizliği, Daha Alt Katmanların Gürültüsü
Aktörler arasındaki krizin bir diğer boyutu da gerilimin devletlerarası resmi kanallardan çok parti teşkilatları, danışmanlar, sosyal medya ve devlete yakın medya üzerinden büyüdüğüdür. İki düzeyli oyun yaklaşımı burada açıklayıcı olabilir: Her iki hükümet de bir yandan karşı tarafla, bir yandan da kendi iç kamuoylarıyla eş zamanlı olarak etkileşim halindedir. Algı ve yanlış algı unsuru da bu yaklaşıma bir boyut daha katmaktadır. Aktörler, karşı tarafın eylem ve davranışlarını olduğundan daha planlı, merkezi ve eşgüdümlü olarak görme eğilimindedir.
Bulgular, her iki düzeyi de net bir şekilde ayırt etmeyi mümkün kılıyor. Liderler dikkat çekici bir özen göstermektedir: Erdoğan ve Aliyev birbirlerini doğrudan hedef almamıştır. 19 Ekim’deki konuşmasında Erdoğan Müslümanları birbirine düşürmeye çalışanlara karşı birlik vurgusu yapmıştır. Aliyev ise zirveye gitmeyeceği netleşmişken, 29 Ekim’de Erdoğan’a hitaben “Aziz gardaşım” hitabıyla başlayan Cumhuriyet Bayramı mesajı göndermiş ve iki ülkeyi tarihin sınavlarından geçmiş kardeşlik bağlarının birleştirdiğini belirtmiştir. AKP sözcüsü, Azerbaycan’ı hedef alan gruplarla hükümetin bağlantısının olmadığını açıklamıştır. Dışişleri Bakanı Fidan ise farklı yaklaşımların kardeşlik bağlarına uygun şekilde aile içinde konuşulacağını söylemiştir.
İlişkilerin okunması daha alt düzeyde başka bir şekilde görülmüştür. Türkiye’deki bazı İslamcı gruplar hem Bakü’yü, hem de hükümeti eleştirerek iktidarı tabanından sıkıştırmışlardır. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı’nın yanı sıra AKP’li bir vekilin de paylaşımı, yapılan eylemin kişisel bir görüş mü yoksa resmi bir tutum mu olduğu konusunda belirsizlik yaratmıştır. Azerbaycan’da ise nadir görülen protestolarda 37 kişi gözaltına alınırken bazı sosyal medya hesapları kısıtlanmıştır. Bakü’nün karşı hamlesi genel olarak bu düzeyde yoğunlaşmıştır. Birtakım medya haberleri eleştirel bir şekilde yazılmış olsa da bunların bir kısmı daha sonra geri çekilmiştir. Bu durumu daha da ilginç kılan özellik ise iki ülke arasında 2026 yılı Mart ayında dezenformasyonla mücadele amacıyla ortak bir medya kurulunun teşkil edilmesini öngören bir mutabakatın imzalanmasıydı.
Aktörler arasında dikkat edilmesi gereken bir konuda iki rejim arasındaki yapısal farkın yanlış algı mekanizmasına dönüşme riskidir. Azerbaycan’da medyanın sıkı denetim altında olduğu Bakü yönetiminde, Türkiye’de iktidara yakın yayın organlarının ve danışman söyleminin resmi bir tepki olarak değerlendirilmesi mümkün olabilir. Türkiye’de ise görece çoğulcu siyasal ortamda farklı görüşlerin medyada karşılık bulmasının, daha güçlü bir görünürlük kazandığı düşünülmektedir. Cumhurbaşkanı Başdanışman’ının görevden alınması, AKP tabanı da dahil olmak üzere önemli bir tartışma konusu olmuştur. Ankara’nın uzlaşı politikası iç kamuoyu etkisiyle, Bakü’nün yaklaşımı ise rejim güvenliği kaygılarıyla daraltılmış şekilde uygulanmaya çalışılmıştır. Azerbaycan’da yönetimin nasıl devam edeceği ve Rusya’nın giderek artan baskıları nedeniyle Bakü’nün tehdit algısı çok hassas bir seviyededir.
Liderler seviyesindeki ölçülülük krizin tırmanmasını sınırlandırırken, daha alt düzeydeki gerilimler ise olumsuz bir görünüme işaret etmiştir. Olumsuz etkinin yansıması ise yönetim kademelerinden çok toplumsal düzeyde hissedilebilir. Diğer bir ifadeyle, asıl risk devletlerarası ilişkinin çökmesi değil, iki toplum arasındaki güvenin yavaş yavaş aşınmasıdır.
5-) Aile Fotoğrafındaki Boşluk
Sayın Aliyev’in TDT zirvesine katılmaması özünde bir kopuş değil, ölçülü ve geri döndürülebilir maliyetli bir tepkidir. Devletler niyetlerini inandırıcı kılmak için ya geri adım atmayı zorlaştıran bir taahhütte bulunurlar ya da baştan bir bedel öderler. Müttefikinin kişisel davetine rağmen onun ev sahipliğinde düzenlenen bir zirveye gitmemek ikinci türden bir bedeldir. Bakü bu bedeli göze alarak mesajının daha fazla ciddiye alınacağını hesaplamıştır.
Bakü’nün mesajını anlamak için krizin son anlarına bakmak gerekir. Bakü’nün talepleri arasında Saral’ın görevden alınması da vardı. 21 Ekim tarihinde Erdoğan tarafından Aliyev aranmış ve zirveye davet edilmiştir. 25 Ekim’de Saral görevden alındı ve bu kararın Cumhurbaşkanı’nın tasarrufuyla alındığı doğrulandı. Medyada yer alan haberlere göre Bakü’nün listesinde yer alan bazı kişiler hakkında da gözaltı işlemi yapıldı. Çoğu analiste göre, atılan bu adımlar neticesinde ilişkilerin hızla yoluna gireceği ve Aliyev’in Ankara’ya geleceği beklentisi oluşmuştur. Eğer krizin gerçek nedeni başörtüsü olsaydı, atılan bu adımlar sorunu çözmek için yeterli olurdu. Ancak sorun kapanmadı. Tetikleyici neden ortadan kalkmasına rağmen sonuç değişmediyse, krizin yapısal nedeni başka bir yerde olmalıdır. Dolayısıyla, gerilim sanıldığından daha derin olabilir.
Bakü medyasının anlatısı da bu okumayı doğrular niteliktedir. Devlet denetimindeki Haqqın’da, zirve öncesinde Türk medyasında Erdoğan’ın Aliyev’e Türkiye’nin 28 Şubat sürecini anlatacağına dair yorumlara tepki göstererek, egemen bir devletin cumhurbaşkanı için bunun kabul edilemez olduğunu yazmıştır. Gazete, zirvenin dil, düşünce ve eylemdeki birliğini öne çıkarmış; ancak kardeşler arasında kendi kararlarının alınmasına ilişkin egemenlik yaklaşımında sorun olduğunu belirtmiştir. Minval ise, Ankara’nın krize geç müdahale ettiğini savunmuş, Azerbaycan’ın TDT’de kalacağını, ancak örgütün eşitlerin topluluğu olması gerektiğini vurgulamıştır. Çeşitli basın/yayın kuruluşlarında zirveye katılımın, liderler arasında daha önce başlayan bir karşılıklılık meselesi olduğuna değinilmiştir. Azerbaycan’da hükümete yakın bir medya mensubu, en yakın ortaklıkların dahi karşılıklı saygı gerektirdiğini belirtmiştir.
Aktörler arasındaki tepkinin bir diğer katmanı BM Genel Sekreterliği seçimine yöneliktir. Aliyev, Erdoğan’ın uzun süredir desteklediği AGİT Genel Sekreteri Feridun Sinirlioğlu’nun yerine Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) adayı Lana Nusseibeh’i desteklediğini açıklamıştır. Bu karar yalnızca Bakü’ye ait değildir; TDT üyeleri Kazakistan ve Özbekistan ile Suudi Arabistan, Katar ve Filistin dahil olmak üzere çok sayıda ülke aynı adayı desteklemektedir. Bu nedenle Bakü’nün bu hamlesi, Türkiye’ye karşı olmaktan çok, Ankara’dan bağımsız tercih yapabildiğini gösterme isteği olarak değerlendirilmelidir. Tepkinin sınırları da içeriği kadar dikkat çekicidir. Azerbaycan, TDT zirvesine bakan seviyesinde katılmış ve dönem başkanlığını usulüne uygun şekilde Türkiye’ye devretmiştir. Bayramov, ikili tartışmaya hiç değinmeden Türk misafirperverliğini övmüş ve zirve kapsamında Fidan-Bayramov görüşmesiyle diplomatik kanalların açık tutulduğunu göstermiştir.
Bütün bu olaylardan çıkarılacak sonuç, Aliyev’in yokluğunda, ilişkiler koparılmadan, riskleri artıran, ayarlanmış bir mesaj verildiğidir. Bakü ne örgütten çekilmiş, ne de ittifaktan ayrılmıştır. İlişkilerin yeni şartlarını aile fotoğrafının en görünür yerinden, yani boşluktan ilan etmiştir.
Karşılıklı Bağımlılık ve Türk Dünyasının Çoğulluğu
Bütün olay dizileri art arda izlendiğinde sanki bir kopuşun eşiğinde olunduğu izlenimi oluşabilir. Oysaki olayların seyri bambaşka bir görünümü işaret etmektedir. İki ülke arasında yalnızca kısa vadeli risklere duyarlılık değil, aynı zamanda alternatiflerin verimsizliğinden kaynaklanan derin bir karşılıklı kırılganlık ilişkisi de vardır. Azerbaycan’ın Türkiye’nin doğalgaz ithalatındaki payı 2024 yılı için yaklaşık yüzde 22’ye ulaşmış ve iki ülke 2029 yılından itibaren 15 yıl sürecek Abşeron gaz anlaşmasını imzalamıştır. Güney Kafkasya Boru Hattı, TANAP ve TAP’tan oluşan Güney Gaz Koridoru ile Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Bakü-Tiflis-Erzurum hatları, ilişkilerin fiziksel omurgasını oluşturmaktadır. Savunma sanayi iş birliği gerilimin tırmandığı günlerde bile yeni sözleşmelerle sürdürüldü. Azerbaycan, Baykar’ın başlıca müşterilerinden biridir ve Türkiye’nin önemli stratejik yatırımcılarından biri olmaya devam etmektedir. Türkiye açısından Azerbaycan Orta Asya’ya açılan kapıdır. Diğer taraftan, Azerbaycan açısından Türkiye, Moskova’yla gergin ilişkiler ve hemen yanı başında İran savaşı düşünüldüğünde, ikame edilmesi güç bir güvenlik dayanağıdır.
İkili ilişkilerin coğrafi boyutu da önem kazanmıştır. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı savaşı kuzey koridorunu, ABD-İran Savaşı ise güney koridorunu zayıflatırken, Çin ve Orta Asya’yı Hazar, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlayan Orta Koridor’un önemi artmıştır. Avrupa Birliği’nin Küresel Geçit stratejisi kapsamında önceliklendirdiği bu güzergahtaki ticaret 2022 yılından bu yana dört kat artmıştır. Dünya Bankası ise 2040 yılına kadar en az 25 milyar dolarlık altyapı yatırımıyla ticaret hacminin üç kattan fazla artabileceğini ve transit sürelerinin yarıya düşebileceğini öngörmektedir. Azerbaycan’ı Ermenistan’ın güneyi üzerinden Nahçıvan’a ve Türkiye’ye bağlamayı hedefleyen ABD destekli TRIPP güzergâhında, ABD ile Ermenistan uygulama çerçevesine ilişkin antlaşmayı da tamamlamıştır. Dolayısıyla uzun vadeli sözleşmelere ve uluslararası konsorsiyumlara dayanan mevcut boru hatlarının yaşanan gerilimlerden doğrudan etkilenmesi beklenmemektedir. Buradaki risk, akıştan değil; yeni yatırımlar, kapasite genişletmeleri ve finansman ile teknik koordinasyon süreçlerinden kaynaklanmaktadır. Diğer bir ifadeyle, kriz mevcut bağımlılığı değil, bu bağımlılığın gelecekteki büyüme hızını tehdit etmektedir.
Azerbaycan’ın tavrı Türk dünyasında bir istisna değildir. TDT zirvesinde Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, Rusya’nın “TDT+” formatında ya da gözlemci statüsünde yer almasını önermiştir. Ayrıca örgütün askeri bir ittifaka dönüşmesine karşı olduğunu bildirmiştir. Kazakistan’ın İbrahim Anlaşmaları’na resmen katılmasının gündemde olması, İsrail konusunda ayrışmanın Azerbaycan’la sınırlı kalmayabileceğini göstermektedir. Aynı durum BM Genel Sekreterliği tercihiyle de doğrulanmaktadır. Dolayısıyla, TDT, “Türk Yüzyılı” söylemini ima eden tek sesli bir blok değil, çok yönlü dış politikalar izleyen egemen devletlerin oluşturduğu bir iş birliği platformudur.
Genel görünüm çerçevesinde Ankara’nın da güçlü olduğu yönler vardır. Ermenistan ile ilişkilerin daha hızlı bir şekilde normalleşmesi ve ortak sınırın açılmasıyla, Bakü’nün rızası olmadan bölgesel girişimlerin ilerletilebileceği görülmektedir. Nitekim özellikle sınırın açılması zaman zaman gündeme gelmektedir. Ancak bunun bedeli elbette yüksektir. 2009 yılındaki Zürih Protokolleri sürecinde Azerbaycan’ın güçlü itirazları etkili olmuş ve süreç daha sonra akamete uğramıştı. Dolayısıyla bu konu Azerbaycan’ın en hassas olduğu durumların başında gelmektedir. Azerbaycan’da tanınan bir yazar, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki barış sürecinin tıkanıklığı sürerken, Ankara-Erivan yakınlaşmasının Bakü’de stratejik koordinasyon ilkelerinden sapma olarak algılanacağını vurgulamıştır. Kısacası hem Bakü’nün hem de Ankara’nın elinde güçlü hamle fırsatları var. Bakü bu durumu masayı devirmek için değil, yeniden tanımlamak için kullanıyor. Ankara ise ikili ilişkileri en güçlü şekilde sürdürecek bir yöntemi benimsemiştir.
Son Gelişmeler ve Sonuç
Aliyev, 30 Ekim’deki TDT zirvesine katılmadı; ancak Ankara bu durumu önemli bir tepki olarak değerlendirdi. Aliyev’in zirveden bir gün önce gönderdiği sıcak bayram mesajının ardından Erdoğan da 2 Kasım’da Güney Kore’ye gidişinde Azerbaycan hava sahasını geçerken pilot telsizinden Aliyev’e “kıymetli kardeşim” diye seslendi. İki ülkenin müttefiklik ilişkisinin güçleneceğini belirtti ve 8 Kasım Zafer Günü’nü kutladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, resmi davet üzerine 8 Kasım Zafer Günü törenine de bizzat katılmıştır. Diğer taraftan Aliyev de 11-12 Kasım’da Antalya’da toplanan COP31 Dünya Liderleri Zirvesi’ne katılmış ve iki lider bir araya gelmiştir. Bir yanda alt düzeyde sert söylemler, diğer yanda ise liderlerin özenle korunan kişisel nezaketleri görülmektedir. Bu durum, iletişimin iki yönlü ve iki düzeyli oyununun dikkat çekici bir örneğidir.
Türkiye ve Azerbaycan arasındaki ilişkinin geleceği için iki yol görünmektedir; taraflar ya karşılıklı hamleleri tırmandıracak ya da ilişki sağlıklı, eşitlikçi ve karşılıklı çıkarı gözeten bir zemine oturacaktır. Devlet Başkanlarının Karabağ ve Antalya’da yaptıkları görüşmeler, karşılıklı ilişkilerde dikkate değer bir yumuşamanın göstergesidir. Ancak istenmeyen kişiler listesinin genişleyip genişlemeyeceği ya da sessizce rafa kaldırılıp kaldırılmayacağı; Türkiye-Ermenistan sınırına ilişkin adımların Bakü ile eşgüdüm içinde mi yoksa ona rağmen mi atılacağı; Güney Gaz Koridoru ve Orta Koridordaki yeni yatırım kararlarının nasıl ilerleyeceği gibi konulara dair net çözümler beklenmektedir.
Bu noktada TDT zirvesinin temasına yeniden bakmakta fayda vardır. Dil, düşünce ve eylemde birlik vurgusu dikkat çekicidir. Ancak bu söylemin önemli bir unsuru da inanç birliğini içermemesidir. Bir asır önce Türk dünyasının birliğini dil, düşünce ve eylem üzerine kuran çizgi, tarihsel dayanağını yeniden ortaya koymaktadır. Ortak kimlik, inanç uygulamaları ve iç tercihler tek bir merkezden belirlenmeyi gerektirmez.
Genel olarak ortaya çıkan tablo, ortak tarih ve dil üzerine kurulu bir kardeşlik anlatısının yanına; karşılıklı egemenliğe saygının, çıkarların ve anlaşmazlık yönetiminin açıkça konuşulduğu olgunlaşan bir müttefikliğe geçişin görünümüdür. Bu geçişin sağlıklı ilerlemesi için dört belirleyici adım öne çıkmaktadır. Birincisi, devlet diplomasisi ile parti, danışman ve iktidara yakın medya söylemi arasındaki sınırın netleştirilmesi gerekiyor. Bakü’nün gelişmelere dair farklı yönlerde ve yanlış algılara yol açabilecek kaygılarına bu şekilde son verilebilir. İkincisi, anlaşmazlıkların çözümü için Yüksek Düzeyli Stratejik İş Birliği Konseyi gibi kurumsal kanallar aracılığıyla yönetilmesi ve bu mekanizmanın belirli dönemlerde toplanmasının karara bağlanması gerekiyor. Üçüncüsü, mart ayında kararlaştırılan ortak medya mekanizmasının iki ülke arasındaki dezenformasyona karşı etkili bir şekilde hayata geçirilmesi önemli bir önceliktir. Dördüncüsü, Türkiye ve Ermenistan arasındaki normalleşme hamlelerinin Azerbaycan-Ermenistan barış görüşmeleriyle uyumlu hale getirilmesi sağlanmalıdır. Azerbaycan yönetimiyle Türkiye ve Ermenistan arasında yürütülen ortak sınırın açılmasına ilişkin açık ve şeffaf bir iletişim kurulmalıdır. Sonuç olarak, tek millet iki devlet söyleminin hemen ardından, olgun müttefiklerin durumlara ve gelişmelere karşı nasıl ortak hareket edeceklerine ilişkin kuralların yazılması gerekmektedir. Yaşananlar, bunun böyle olması gerektiğini doğrulamıştır.
Dr. Mehmet EMİR
Bağımsız Araştırmacı, Uluslararası İlişkiler
Bu çalışmanın asıl ve ilk yayımlanma yeri Ulus Gazetesi‘dir ve telif hakları Ulus Gazetesi‘ne aittir. Yazar tarafından gazete yönetiminden alınan izinle, yazı, UPA web sitesinde de yayımlanmıştır.
Erişim Linki: Dr. Mehmet Emir – Tek Millet, İki Devlet: Ankara – Bakü Hattında Kardeşlik ve Müttefiklik
