Zafer Günü’nde verilen dayanışma mesajı, ortaklığın yeni dönemdeki sorumluluklarını hatırlattı…
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 8 Kasım’da Şuşa’ya yaptığı ziyaret, takvimdeki bir resmî temasın çok ötesinde bir anlam taşıyordu. Azerbaycan’ın Zafer Günü’nde, Karabağ’ın kalbinde verilen dayanışma görüntüsü; iki ülkenin ortak hafızasını, siyasi dayanışmasını ve geleceğe dönük iddiasını aynı yerde buluşturdu. Erdoğan’ın Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından sıcak bir şekilde karşılanması, iki liderin baş başa görüşmeleri ve ardından ortak açıklama yapılması, Ankara ile Bakü arasındaki bağın güçlü bir şekilde teyit edilmesini sağladı. Ziyaretin Hocalı Anıtı ve Hankendi Zafer Anıtı’nı da kapsaması ise, bu mesajı tarih ve hafıza boyutuyla tamamladı.
Şuşa’nın seçimi başlı başına bir diplomatik cümleydi. Bir zamanlar çatışmanın ve ayrılığın simgelerinden biri olan kent, bugün Azerbaycan’ın yeniden inşa iradesini ve bölgenin geleceğine ilişkin beklentilerini temsil ediyor. Zafer Günü’nde burada bulunmak, Türkiye’nin Azerbaycan’ın sevincini paylaştığını gösterirken, savaş sonrasında asıl sınavın kalıcı barış ve refahın kurulması olduğunu da hatırlatıyor. Zaferin anlamı, yalnızca geçmişte kazanılan mücadeleyle değil, bugün insanların güven içinde yaşayabildiği, çocukların okula gidebildiği ve ekonomik hayatın yeniden canlandığı bir geleceğin kurulup kurulamadığıyla ölçülecek.
Sayın Erdoğan’ın konuşmasında öne çıkan “bir millet, iki devlet” sözü, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin en bilinen ifadesi. Bu sözün gücü, yalnızca dil ve kültür yakınlığına dayanmıyor. Türkiye, Azerbaycan bağımsızlığını ilan ettikten sonra onu tanıyan ilk devlet oldu; diplomatik ilişkiler 1992’de kuruldu. Zaman içinde düzenli liderler zirveleri, Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi ve 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi, toplumsal yakınlığı kurumsal bir ortaklığa dönüştürdü. Böylece, iki ülke arasındaki ilişkiler, duygusal dayanışmanın yanı sıra, güvenlik, ekonomi, enerji, ulaştırma ve dış politika alanlarında işleyen stratejik bir çerçeve kazandı.
Karabağ Savaşı sürecinde Ankara’nın Bakü’ye verdiği açık siyasi destek, Azerbaycan’da derin bir karşılık buldu. Şuşa’da Aliyev’in bu desteği özellikle hatırlatması, dayanışmanın iki tarafın hafızasında da canlı olduğunu gösterdi. Fakat ittifakın kalıcılığı, yalnızca geçmişteki kritik anların hatırlanmasına bağlı değil. Güvenlik ve savunma alanındaki iş birliğinin öngörülebilir, düzenli ve kurumlar aracılığıyla yürütülmesi; bölgedeki yeni risklere karşı ortak hareket etme kapasitesini güçlendirebilir. Aynı zamanda, bu yakınlığın bölgesel istikrarı destekleyen ve gerilimi sınırlayan bir diplomasiyle birlikte ilerlemesi önem taşıyor.
Ziyaretin dikkat çeken yönlerinden biri de yeniden imar konusunun somut projeler üzerinden ele alınmasıydı. Cebrayıl’da Türkiye-Azerbaycan Uluslararası Ormancılık Eğitim Merkezi ve Fidanlık Tesisi’nin kurulması, Ağdam’da ise 40 derslikli bir okulun inşasına başlanması, iki ülke arasındaki iş birliğine temas eden örneklerdir. Bu çalışmalar, Karabağ’da yalnızca yolların ve binaların değil, eğitim ve üretim imkânlarının da yeniden kurulması gerektiğini hatırlatıyor. Türkiye’nin teknik tecrübesini paylaşması, projelerin yerel ihtiyaçlarla uyumlu ve uzun vadede sürdürülebilir olması hâlinde daha kalıcı bir katkı sağlayacaktır.
İki ülkenin ortak geleceğini belirleyecek başlıklardan biri de enerji ve ulaşım hatlarıdır. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, TANAP ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu, Türkiye ile Azerbaycan’ı yalnızca birbirine bağlayan değil, Hazar havzasını daha geniş pazarlara ulaştıran projelerdir. Orta Koridor’un öneminin arttığı bir dönemde bu bağlantılar, ticaretin ve lojistiğin gelişmesine imkân tanıyor. Ancak mevcut altyapının sunduğu kapasiteyi daha çeşitli bir ekonomik ilişkiye dönüştürmek gerekiyor. Enerji alanındaki başarı, teknoloji, tarım, eğitim, turizm ve ortak üretim gibi alanlarda yeni iş birlikleriyle desteklenirse iki ülke arasındaki karşılıklı fayda daha geniş toplumsal kesimlere ulaşabilir.
Yakın dönemde ilişkilerin pürüzsüz ilerlemediğine dair işaretler de kamuoyuna yansıdı. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Ankara toplantısına Aliyev’in katılmaması ve Azerbaycan’daki okul kıyafeti düzenlemesi hakkında Türkiye’den gelen bazı eleştiriler, iki başkent arasında hassasiyet yarattı. Bu gelişmeler, yakın müttefiklerin de iç politika ve kamusal söylem konularında farklı beklentilere sahip olabileceğini gösterdi. Şuşa’daki buluşma ve ortak açıklama, temas kanallarının açık tutulduğu ve siyasi yakınlığın korunmak istendiği şeklinde yorumlanabilir. Yine de, bu tür görüş ayrılıklarının kalıcı biçimde yönetilmesi, karşılıklı saygıya dayanan diplomasi ve düzenli istişare gerektirir. Güçlü ilişkiler, farklılıkların hiç ortaya çıkmamasıyla değil, ortaya çıktıklarında sorumlu bir biçimde ele alınabilmesiyle güçlenir.
Güney Kafkasya’da kalıcı barışın kurulması, Ankara-Bakü ortaklığının geleceğini doğrudan etkileyecek. Türkiye, Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış anlaşmasına ulaşılmasını ve iyi komşuluk ilişkilerinin kurulmasını destekliyor. Böyle bir sürecin başarıya ulaşması, yalnızca diplomatik metinlerin imzalanmasına değil; sınır, ulaşım, ticaret ve güvenlik konularında karşılıklı güveni arttıracak adımların atılmasına da bağlı. Yeni bağlantıların bölge halkına ekonomik imkânlar sunması, barışın toplumsal dayanağını güçlendirebilir. Türkiye ve Azerbaycan’ın koordinasyonu bu yönde etkili olabilir; fakat sürdürülebilir bir sonuç için bölgedeki tüm tarafların meşru kaygılarını dikkate alan bir yaklaşım şarttır.
Karabağ’ın yeniden imarı, bu ortaklığın önümüzdeki yıllarda nasıl hatırlanacağını da belirleyecek. Bir bölgenin ayağa kalkması, yeni yolların ve kamu binalarının yapılması kadar, insanların güvenli bir şekilde geri dönebilmesine, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişebilmesine ve geçim kaynaklarını yeniden kurabilmesine de bağlı. Türkiye’nin katkısı bu alanlarda yerel kurumların kapasitesini güçlendiren, uzun vadeli fayda üreten projelerle anlam kazanabilir. Böyle bir yaklaşım, dayanışmayı görünür kılmanın ötesinde, bölgedeki toplumsal hayatın yeniden kurulmasına da katkı sağlar.
Türkiye ile Azerbaycan’ın bölgesel ağırlığı da bu ilişkinin neden yakından izlendiğini açıklıyor. Enerji ve ulaşım koridorlarının kesiştiği Güney Kafkasya, Avrupa ile Asya arasındaki ticaretin, büyük güç rekabetinin ve bölgesel güvenlik hesaplarının iç içe geçtiği bir bölgedir. Ankara ile Bakü’nün eşgüdümü iki ülkenin çıkarlarını ilerletebilir; aynı zamanda komşularıyla ilişkilerde öngörülebilirlik ve ekonomik açıklık üretmesi hâlinde daha geniş bir istikrar alanına katkı sağlayabilir. Bu nedenle stratejik ortaklığın gücü, yalnızca iki başkent arasındaki yakınlıkla değil, çevresindeki bölgeye nasıl bir gelecek sunduğuyla da değerlendirilecek.
Erdoğan’ın Şuşa ziyareti, bu nedenle hem güçlü bir dayanışma gösterisi, hem de geleceğe ilişkin bir hatırlatma olarak okunmalı. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki tarihsel ve kültürel yakınlık, siyasi irade ve kurumsal mekanizmalarla birleştiğinde bölgesel ölçekte etkili bir ortaklık ortaya çıkarıyor. Bundan sonraki aşamada bu ortaklığın başarısı, ortak projelerin niteliği, ekonomik iş birliğinin çeşitlenmesi ve Güney Kafkasya’da barışa katkı sağlama kapasitesiyle ölçülecek. “Bir millet, iki devlet” sözü geçmişten gelen bir bağı anlatıyor; bu bağın gelecek kuşaklar için taşıdığı anlam ise güven, refah ve istikrar üreten bir iş birliği kurabilmesine bağlı.
Dr. Oğuzhan MANİOĞLU
