“…Sosyal bilimciler dağıtımdan ziyade temsile odaklandılar; yemek tarifinin detaylarıyla meşgul olarak, hazırlanmış yemeği tatmayı ihmal ettiler…”
Joel S. Migdal’ın Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler: Üçüncü Dünya’da Devlet-Toplum İlişkileri ve Devlet Kapasiteleri (Strong Societies and Weak States) adlı eseri, ilk olarak 1988 yılında yayımlanmış olup, devlet ile toplum arasındaki güç ilişkilerini, devlet kapasitesini ve toplumsal yapıları inceleyen önemli bir siyaset bilimi çalışmasıdır. Sekiz bölümden müteşekkil eser, Türkçeye Onur İşçi tarafından çevrilmiş ve 2021 yılında VakıfBank Kültür Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Kitap, Üçüncü Dünya toplumlarında devletlerin neden güçlü, etkili ve merkezi bir yönetim yapısı oluşturmakta zorlandığını açıklamayı amaçlamaktadır.[1] Migdal, devletlerin sahip oldukları askerî, ekonomik ve bürokratik kaynakların tek başına güçlü bir devlet yapısı oluşturmak için yeterli olmadığını savunur. Ona göre, devletin gerçek gücü, toplum üzerinde ne ölçüde denetim kurabildiği ve aldığı kararları toplumsal yaşamda ne ölçüde uygulayabildiğiyle ölçülmelidir. Bu doğrultuda, eser, devletin yalnızca kurumsal yapısını değil, toplum içerisindeki güç ilişkilerini ve farklı toplumsal aktörlerin sahip olduğu otoriteyi de ele almaktadır.
Migdal’ın temel hareket noktası, toplumlarda kuralları kimin koyduğu ve insanların günlük yaşamlarını kimin belirlediği sorusudur. Geleneksel devlet anlayışında devlet, belirli bir toprak parçası üzerinde egemen olan, yasalar çıkaran ve bu yasaların uygulanmasını sağlayan temel otorite olarak kabul edilir. Ancak Migdal, gerçek hayatta devletin toplum üzerindeki otoritesinin her zaman bu kadar kapsamlı olmadığını belirtir. Çünkü aileler, aşiretler, dinî topluluklar, toprak sahipleri, yerel liderler ve ekonomik güç odakları da insanların yaşamlarını düzenleyen kurallar koyabilmektedir. İnsanlar, güvenliklerini sağlamak, geçimlerini sürdürmek, borç almak veya anlaşmazlıklarını çözmek için devlet kurumlarından çok bu yerel yapılara başvurabilmektedir. Böyle bir durumda devlet hukuken egemen görünse bile toplumun gündelik yaşamında tek belirleyici otorite olamaz. Dolayısıyla, devletin resmî egemenliği ile toplumsal hayattaki gerçek gücü arasında önemli bir farklılık ortaya çıkar.
Migdal, güçlü toplumların ve zayıf devletlerin ortaya çıkışını tarihsel süreçlerle de ilişkilendirir. Özellikle 19. yüzyılda Batı’nın ekonomik ve siyasi yayılması, sömürgecilik faaliyetleri ve dünya ekonomisinin genişlemesi, birçok toplumun geleneksel güç ilişkilerini değiştirmiştir. Ancak bu süreçler her yerde merkezi ve güçlü devletlerin oluşmasını sağlamamıştır. Sömürge yönetimleri çoğu zaman geniş toprakları ve nüfusları doğrudan yönetmek yerine yerel liderlerle, aşiret reisleriyle ve toprak sahipleriyle iş birliği yapmayı tercih etmiştir. Bu yaklaşım, yerel güç odaklarının toplumsal konumlarını ve kaynaklarını korumalarına, hatta daha da güçlenmelerine neden olmuştur. Böylece modern devlet kurumları gelişmeye çalışırken, onların karşısında toplumsal yaşam üzerinde etkili olan güçlü yerel aktörler varlıklarını sürdürmüştür. Bu tarihsel süreç, merkezi devletin gelişimi ile yerel toplumsal güçlerin varlığını devam ettirmesi arasında önemli bir gerilim yaratmıştır.[2]
Kitabın en önemli kavramlarından biri olan ağ benzeri toplum, bu güç ilişkilerini açıklamak için kullanılmaktadır. Migdal’a göre, bazı toplumlarda güç, hiyerarşik ve merkezi bir piramit şeklinde örgütlenmez. Bunun yerine, kendi içinde güçlü ilişkilere sahip ve toplumun farklı alanlarında etkili olan çok sayıda toplumsal yapı bulunmaktadır. Bu yapılar; aileler, aşiretler, dinî topluluklar, yerel örgütlenmeler ve ekonomik çıkar grupları gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilmektedir. Söz konusu yapılar, kendi üyeleri üzerinde otorite kurarak toplumsal denetimde etkili olmakta, insanların davranışlarını yönlendirmekte ve devletin kurallarına alternatif normlar geliştirebilmektedir. Aynı zamanda bireyler üzerinde bağlılık ilişkileri oluşturarak devletin toplumsal yaşam üzerindeki denetimini sınırlandırabilmektedirler. Böylece toplumda tek bir merkezden yönetilen bir yapı yerine, farklı güç odaklarının ve otorite kaynaklarının bir arada bulunduğu çok katmanlı bir toplumsal düzen ortaya çıkmaktadır.[3]
Bu toplumsal yapı içerisinde önemli bir yere sahip olan diğer grup ise güçlü toplumsal aktörlerdir (Türkçe baskıdaki kapsayıcı tercih, sayfa 73’de paylaşılan ‘diktatörler’ ifadesidir).[4] Bu aktörler, belirli toplumsal çevreler üzerinde etkili olan, insanların bağlılığını kazanabilen ve kendi otorite alanlarını koruyabilen yerel güç sahipleridir. Bu kişiler, yönettikleri toplumsal örgütlenmeler aracılığıyla üyelerinin ekonomik, sosyal ve güvenlikle ilgili ihtiyaçlarının karşılanmasında etkili olabilir ve bu sayede yerel otoritelerini sürdürebilirler. Aynı zamanda sahip oldukları ekonomik kaynaklar, kişisel bağlantılar ve toplumsal ilişkiler aracılığıyla insanların davranışlarını yönlendirebilirler. Böylece bu odaklar, devletin toplum üzerindeki denetimini sınırlandıran alternatif otorite merkezleri hâline gelirler.[5]
Bu durum, devlet ile yerel güç odakları arasında sürekli bir rekabet yaratır. Devlet, toplumun tamamında kendi kurallarını hâkim kılmak ve merkezi otoritesini genişletmek isterken yerel aktörler kendi nüfuz alanlarını korumaya çalışır. Böylece toplumda farklı kurallar ve otorite merkezleri ortaya çıkar. İnsanlar bazı konularda devletin yasalarına, bazı konularda ise yerel liderlerin belirlediği kurallara göre hareket eder. Migdal’a göre, bu parçalı yapı, devletin toplumsal denetim kapasitesini sınırlandıran temel unsurlardan biridir. Devletin güçlü bir bürokrasiye, orduya veya geniş ekonomik kaynaklara sahip olması, toplumdaki yerleşik güç ilişkilerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu nedenle devletin gücü, yalnızca sahip olduğu kurumsal kaynaklarla değil, bu kaynakları toplum üzerindeki denetimini sağlamak için ne ölçüde kullanabildiğiyle ilgilidir.
Kitapta ele alınan bir diğer önemli kavram hayatta kalma politikasıdır. Migdal, devlet yöneticilerinin yalnızca devleti güçlendirmek amacıyla hareket etmediklerini, aynı zamanda kendi siyasi iktidarlarını korumaya çalıştıklarını vurgular. Bu nedenle yöneticiler, devlet kurumlarının güçlenmesini her zaman olumlu karşılamayabilir. Çünkü bağımsız, yetkin ve güçlü kurumlar zaman içerisinde yöneticilerin doğrudan kontrolünden çıkabilir ve onların siyasi otoritelerine rakip hâle gelebilir. Özellikle güçlü bürokratik kurumların kendi kararlarını alabilmesi, yöneticilerin iktidarlarını sürdürme çabası açısından bir tehdit olarak algılanabilir. Bu durum, devletin kurumsal gelişimi ile yöneticilerin iktidarlarını koruma çabası arasında bir çatışma yaratır.[6]
Migdal’ın yaklaşımında önemli bir yere sahip olan diğer kavram ise bu çatışma ile ilişkili biçimde devlet liderlerinin ikilemi üzerinedir. Bu ikilem, devlet yöneticilerinin toplumu harekete geçirmek ve devletin kapasitesini artırmak için güçlü kurumlara ihtiyaç duymalarına rağmen, bu kurumların zaman içerisinde bağımsız güç merkezlerine dönüşmesinden duydukları endişeyi ifade eder. Güçlü kurumların oluşturulması, devletin toplumsal denetim kapasitesini artırabilecek önemli bir unsur olmakla birlikte, bu kurumların kendi kaynaklarını ve örgütsel güçlerini kullanarak merkezi yönetime rakip hâle gelme ihtimalini de beraberinde getirir. Böylece yöneticiler, bir taraftan devlet kurumlarını güçlendirme ihtiyacı duyarken diğer taraftan kendi siyasi otoritelerini korumak amacıyla bu kurumların bağımsızlaşmasını sınırlandırmaya çalışırlar.[7]
Migdal, bu çatışmanın sonucunda yöneticilerin devlet kurumlarının gelişmesini engelleyebilecek bazı uygulamalara başvurabildiğini belirtir. Bunlardan biri, başarılı ve yetenekli bürokratların görev yerlerinin sık sık değiştirilmesidir. Bu uygulama, bürokratların uzmanlaşmasını ve kurumsal hafızanın oluşmasını zorlaştırarak kamu yönetiminin verimliliğini azaltır. Bir diğer uygulama ise benzer veya aynı görevleri yerine getiren, birbirleriyle rekabet eden kurumların oluşturulmasıdır. Bu durum, devlet kurumları arasında görev ve yetki belirsizliklerine, örtüşmelere ve bürokratik rekabete yol açabilir. Yöneticiler bu yöntemlerle hiçbir kurumun tek başına aşırı güç kazanmasını engellemeye ve siyasi denetimlerini sürdürmeye çalışırlar.[8] Ayrıca yerel güç sahipleriyle çıkar ilişkilerine dayalı ittifaklar kurarak iktidarlarını korumayı hedefleyebilirler. Ancak bu uygulamalar kısa vadede yöneticilerin siyasi iktidarlarını korumalarına yardımcı olurken uzun vadede devletin kurumsal kapasitesini zayıflatır. Böylece devletin güçlenmesinden sorumlu olan yöneticiler, kendi iktidarlarını koruma amacıyla devletin gelişmesini engelleyebilirler.
Migdal, teorik yaklaşımını farklı ülkeler üzerinden örneklendirerek devlet-toplum ilişkilerinin tarihsel ve toplumsal koşullara göre değiştiğini gösterir. Kitapta özellikle Mısır, Sierra Leone, Meksika ve İsrail gibi ülkeler üzerinden karşılaştırmalı analizler yapılır. Bu örnekler, devletlerin toplumsal denetim kapasitesinin yalnızca yönetim biçimleriyle veya ekonomik kaynaklarıyla açıklanamayacağını ortaya koyar. Farklı ülkelerin tarihsel deneyimleri, toplumsal örgütlenme biçimleri ve yerel güç ilişkileri, devletlerin gelişimini ve toplum üzerindeki otoritelerini doğrudan etkiler.
Mısır örneğinde Cemal Abdülnasır yönetiminin gerçekleştirmeye çalıştığı toprak reformu ve toplumsal dönüşüm politikaları dikkat çekmektedir. Nasır yönetimi, toprak reformu ve yeni devlet kurumları aracılığıyla merkezi devletin gücünü artırmayı ve kırsal toplumun yapısını dönüştürmeyi amaçlamıştır. Ancak bu süreçte zengin ve orta köylülerin toplumsal konumları ve kırsal alandaki mevcut güç ilişkileri önemli bir rol oynamıştır. Bunun yanı sıra Nasır yönetiminin kendi oluşturduğu devlet kurumlarının etkinliğini zayıflatan uygulamaları, devletin toplumsal denetim kapasitesini artırma çabalarını olumsuz etkilemiştir. Bu örnek, devletin toplumu dönüştürme girişimlerinin yalnızca siyasi karar alma gücüne değil, aynı zamanda bu kararları uygulayacak kurumların kapasitesine ve toplumsal güç ilişkilerine de bağlı olduğunu göstermektedir.
Sierra Leone örneğinde ise devletin yerel şefliklerle kurduğu ilişkiler ön plana çıkar. Merkezi yönetim, özellikle kırsal bölgelerde toplumsal düzeni sağlamak ve kaynakları kontrol etmek için yerel şeflere bağımlı kalmıştır. Yerel şefler, sahip oldukları geleneksel otorite ve toplumsal bağlantılar sayesinde kırsal toplum üzerinde önemli bir denetim kurmuştur. Bu durum, yerel aktörlerin devlet karşısında önemli bir güç kazanmasına yol açmıştır. Devletin ülke genelinde aynı ölçüde otorite kuramaması, merkezi yönetimin toplumsal denetim kapasitesini sınırlandırmıştır. Bu örnek, devletin yerel güç odaklarıyla kurduğu ilişkilerin bazen merkezi otoriteyi güçlendirmek yerine yerel aktörlerin nüfuzunu devam ettirmesine neden olabileceğini göstermektedir.
Meksika örneği, devrim sonrasında devletin toplumsal güç ilişkilerini yeniden düzenleme ve merkezi otoritesini genişletme çabaları açısından önem taşır. Devlet, siyasi ve toplumsal yapıyı dönüştürmeye çalışırken farklı yerel aktörler, çıkar grupları ve toplumsal örgütlenmelerle mücadele etmek ve zaman zaman onlarla uzlaşmak zorunda kalmıştır. Bu süreç, devletin toplum üzerindeki denetimini artırma çabalarının toplumsal güç ilişkilerinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini ortaya koyar. Bu bağlamda Migdal’ın yaklaşımında önemli bir yere sahip olan diğer kavram ise uzlaşma üçgenidir.[9] Türkçe baskıda uygulayıcılar, siyasetçiler ve diktatörler arasındaki ilişkiler üzerinden ele alınan bu kavram, merkezi devlet politikalarının yerel düzeyde nasıl şekillendiğini açıklamaktadır. Devlet politikalarını uygulamakla görevli bürokratlar, siyasi aktörler ve yerel düzeyde etkili olan güçlü kişiler arasında çeşitli pazarlıklar, çıkar ilişkileri ve uzlaşmalar ortaya çıkabilmektedir. Uygulayıcılar kendi kariyerlerini ve konumlarını korumaya çalışırken siyasetçiler siyasi çıkarlarını gözetmekte, diktatörler olarak adlandırılan yerel güçlü aktörler ise toplumsal nüfuzlarını ve otoritelerini sürdürmeyi amaçlamaktadır. Bu karşılıklı ilişkiler sonucunda merkezi yönetimin belirlediği politikalar yerel düzeyde farklı biçimlerde uygulanabilmekte ve devletin amaçladığı sonuçlardan uzaklaşabilmektedir. Böylece devlet, yalnızca kendi kurumları aracılığıyla toplumu yönlendiren bir yapı olmaktan çıkarak farklı aktörlerin pazarlık ve uzlaşma ilişkilerinin şekillendirdiği bir mücadele alanına dönüşmektedir.
İsrail örneği ise devletin toplumsal denetim kapasitesinin gelişmesinde tarihsel koşulların ve toplumsal örgütlenmenin önemini ortaya koyar. Migdal, İsrail devletinin oluşum sürecini incelerken Filistin’deki Yahudi toplumunun önceden geliştirdiği örgütlenme biçimlerine, kurumlarına ve İngiliz manda yönetimi dönemindeki siyasi koşullara dikkat çeker. Bu örgütlenmeler, daha sonra devlet kurumlarının oluşturulmasında önemli bir rol oynamıştır. İsrail örneği, devletleşme sürecinin yalnızca merkezi yönetimin gücüne veya dış tehditlere bağlı olmadığını; toplumun önceden sahip olduğu örgütsel kapasitenin ve tarihsel koşulların da belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle İsrail, toplumsal denetimin daha önceden merkezî ve örgütlü yapılarda yoğunlaşmasının güçlü devlet kapasitesinin oluşmasını nasıl kolaylaştırabileceğini gösteren bir örnektir.
Eserin temel katkılarından biri, güçlü devlet kavramını yeniden tanımlamasıdır. Geleneksel yaklaşımlarda devletin gücü genellikle ordusunun büyüklüğü, ekonomik kaynakları, bürokrasisinin genişliği ve merkezi yönetimin otoritesi üzerinden değerlendirilir. Migdal ise bu göstergelerin tek başına yeterli olmadığını savunur. Bir devletin çok sayıda kamu kurumuna ve geniş bir bürokratik yapıya sahip olması, toplum üzerinde etkili bir denetim kurabildiğini göstermez. Önemli olan, devletin oluşturduğu politikaları toplumun günlük yaşamında uygulayabilmesi ve farklı toplumsal grupların davranışlarını kendi belirlediği kurallar çerçevesinde düzenleyebilmesidir. Bu nedenle devlet kapasitesi, yalnızca kurumsal kaynaklarla değil, toplumsal alandaki uygulama ve denetim gücüyle birlikte değerlendirilmelidir.
Bununla birlikte, Migdal’ın yaklaşımı, toplumsal denetimin yüksek olmasını doğrudan demokratik veya adil bir yönetimle eş anlamlı görmeyi gerektirmez. Bir devlet toplum üzerinde güçlü bir denetim kurabilir ancak bu durum bireysel özgürlüklerin korunmasını, hukukun üstünlüğünü veya siyasi hesap verebilirliği garanti etmez. Bu nedenle devlet kapasitesi değerlendirilirken yalnızca yönetme ve denetleme gücüne değil, aynı zamanda kurumların hukuki sınırlarına, demokratik işleyişe ve vatandaşların haklarına da dikkat edilmelidir. Bu açıdan Migdal’ın yaklaşımı, devletin toplumsal alandaki gücünü anlamak için önemli bir çerçeve sunarken güçlü devlet ile demokratik devlet arasındaki ayrımın da göz önünde bulundurulmasını gerektirir.
Sonuç olarak, Joel S. Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler adlı eserinde devlet ile toplum arasındaki ilişkinin karşılıklı ve sürekli bir mücadele içerisinde şekillendiğini ortaya koymaktadır. Devlet, toplumu kendi kuralları doğrultusunda düzenlemeye çalışırken toplumdaki yerel güç odakları da kendi otoritelerini ve çıkarlarını korumaya çalışır. Bu mücadele, devletin gerçek kapasitesini ve toplumsal yaşam üzerindeki etkisini belirler. Migdal’ın analizinden hareketle güçlü bir devletin oluşabilmesi için geleneksel güç ilişkilerinin dönüşmesi, merkezi kurumların toplumsal alanda etkili hâle gelmesi, bağımsız ve yetkin bir bürokrasinin kurulması ve siyasi liderlerin kendi iktidarlarını korumak adına devlet kurumlarını zayıflatmaktan kaçınması önem taşımaktadır.
Kitabın temel sonucu, devletin gücünün yalnızca sahip olduğu kaynaklarla değil, bu kaynakları toplum üzerinde etkili bir otorite kurmak için ne ölçüde kullanabildiğiyle ilgili olduğudur. Bir devletin kâğıt üzerinde güçlü görünmesi, toplumsal yaşamda da güçlü olduğu anlamına gelmez. Gerçek devlet gücü, koyduğu kuralların toplumun gündelik yaşamında ne ölçüde karşılık bulduğuyla ortaya çıkar. Migdal, güçlü devletin oluşumunu açıklarken devletin toplum üzerindeki denetim kapasitesinin yanı sıra dünya-tarihsel zamanlama, askerî tehditler, bağımsız bir bürokratik yapının varlığı ve becerikli liderlik gibi koşulları da ele alır. Bu yaklaşımıyla devletin gücünü tarihsel ve toplumsal ilişkiler çerçevesinde değerlendirerek bazı devletlerin neden güçlü, bazılarının ise zayıf kaldığını açıklayan kapsamlı bir teorik çerçeve sunar.

Dr. Ahmet CEYLAN
DİPNOTLAR
[1] Joel S. Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler: Üçüncü Dünya’da Devlet-Toplum İlişkileri ve Devlet Kapasiteleri, çev. Onur İşçi, VakıfBank Kültür Yayınları, İstanbul, 2025.
[2] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.97-157.
[3] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.73-84.
[4] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, s.73.
[5] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, s.73-82.
[6] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.334, 355.
[7] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.325-333.
[8] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.335-345.
[9] Migdal, Güçlü Toplumlar ve Zayıf Devletler, ss.369-394.

























































