Uluslararası ilişkiler tarihine bakıldığında, bazı coğrafi bölgelerin ve geçiş noktalarının devletlerin kaderini değiştirecek kadar önemli olduğu görülmektedir. Süveyş Kanalı, Malakka Boğazı, Babülmendep ve Hürmüz Boğazı gibi stratejik dar geçitler, yalnızca ticaret yollarının değil, aynı zamanda küresel güç rekabetinin de merkezinde yer almaktadır. Özellikle Hürmüz Boğazı, sahip olduğu jeopolitik konum nedeniyle günümüz uluslararası sisteminin en kritik enerji arterlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
İran ile Umman arasında yer alan ve Basra Körfezi’ni Umman Denizi üzerinden Hint Okyanusu’na bağlayan Hürmüz Boğazı, dünya enerji ticaretinin can damarlarından biridir. Küresel petrol ihracatının yaklaşık yüzde 20’si ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) taşımacılığının önemli bir bölümü bu dar koridordan geçmektedir. Bu nedenle, bölgede yaşanabilecek herhangi bir güvenlik sorunu, yalnızca Ortadoğu’yu değil, dünya ekonomisinin tamamını da etkileyebilecek sonuçlar doğurmaktadır.
Bugün yaşanan gelişmeler, aslında yeni değildir. Hürmüz Boğazı onlarca yıldır uluslararası krizlerin merkezinde yer almaktadır. 1980-1988 yılları arasındaki İran-Irak Savaşı sırasında yaşanan “Tanker Savaşları“, enerji yollarının ne kadar kırılgan olduğunu tüm dünyaya göstermiştir. Savaşın son dönemlerinde her iki tarafın da petrol tankerlerini hedef alması, küresel enerji piyasalarında büyük dalgalanmalara neden olmuş ve ABD başta olmak üzere birçok aktörü doğrudan bölgeye çekmiştir.
Aradan geçen yıllara rağmen değişmeyen temel gerçek, enerji ile güvenlik arasındaki ilişkinin giderek daha da güçlenmesidir. Günümüzde enerji güvenliği, devletlerin ulusal güvenlik stratejilerinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Artık devletler yalnızca sınırlarını korumaya değil, aynı zamanda enerji arzını kesintisiz sürdürebilmeye de odaklanmaktadır. Çünkü enerji akışında meydana gelecek bir aksama, ekonomik büyümeden toplumsal istikrara kadar birçok alanı doğrudan etkileyebilmektedir.
Son dönemde İran ile İsrail arasında yaşanan gerilimler ve Amerika Birleşik Devletleri’nin bölgedeki askerî varlığını artırması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden küresel gündemin ilk sıralarına yerleşmesine neden olmuştur. Özellikle İran’ın zaman zaman boğazı kapatma yönündeki açıklamaları, enerji piyasalarında ciddi endişeler yaratmaktadır. Her ne kadar bu tür bir adımın İran açısından da önemli maliyetler doğuracağı bilinse de, uluslararası piyasalarda oluşan psikolojik etki dahi petrol fiyatlarının yükselmesine yol açabilmektedir.
Bu noktada dikkat çekici olan hususlardan biri de enerji güvenliği ile jeopolitik rekabet arasındaki ilişkinin giderek daha karmaşık hale gelmesidir. Soğuk Savaş döneminde enerji kaynakları büyük ölçüde iki kutuplu sistem içinde değerlendirilirken, günümüzde çok kutuplu bir uluslararası sistemin ortaya çıkması enerji politikalarını da çeşitlendirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Rusya, Avrupa Birliği ve bölgesel güçler aynı enerji havzaları üzerinde farklı çıkarlar doğrultusunda rekabet etmektedir.
Uluslararası ilişkiler teorileri açısından bakıldığında, Hürmüz Boğazı krizi realist yaklaşımın temel varsayımlarını doğrular niteliktedir. Realistlere göre uluslararası sistem anarşiktir ve devletler kendi güvenliklerini sağlamak amacıyla güç mücadelesi yürütür. Hürmüz Boğazı örneğinde de devletlerin enerji kaynaklarını ve enerji yollarını kontrol etme çabaları, uluslararası sistemdeki güç rekabetinin bir uzantısı olarak değerlendirilebilir. Enerji arzını güvence altına alan devletler ekonomik ve askeri kapasitelerini daha etkin kullanabilmekte, böylece uluslararası sistem içerisinde daha avantajlı bir konuma ulaşabilmektedir.
Öte yandan liberal yaklaşım, enerji ticaretinin karşılıklı bağımlılık yarattığını savunmaktadır. Gerçekten de günümüzde enerji üreticileri ile tüketicileri arasında güçlü ekonomik bağlar bulunmaktadır. İran’ın petrol satabilmesi için küresel pazarlara ihtiyacı olduğu kadar, enerji ithalatçısı ülkelerin de İran ve Körfez bölgesindeki kaynaklara ihtiyacı vardır. Bu durum teorik olarak çatışmayı azaltabilecek bir unsur olarak görülmektedir. Ancak son yıllarda yaşanan gelişmeler, ekonomik karşılıklı bağımlılığın her zaman siyasi gerilimleri önlemeye yetmediğini göstermektedir.
Krizin bir diğer önemli boyutu ise Çin’in yükselen rolüdür. Son 20 yılda dünyanın en büyük enerji tüketicilerinden biri haline gelen Çin, Körfez bölgesindeki istikrarı kendi ekonomik büyümesinin temel şartlarından biri olarak görmektedir. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Ortadoğu’da yaptığı yatırımlar ve İran ile geliştirdiği stratejik ilişkiler, Pekin’in bölgeye yönelik ilgisinin yalnızca ekonomik olmadığını göstermektedir. Çin artık enerji güvenliği üzerinden küresel güç projeksiyonu geliştirmeye çalışan bir aktör konumundadır.
Benzer şekilde Rusya da enerji politikalarını dış politika araçlarından biri olarak kullanmaktadır. Avrupa’nın enerji bağımlılığı üzerinden elde ettiği stratejik avantajlar, Moskova’nın uluslararası sistemdeki etkisini artırmaktadır. Bu nedenle Hürmüz Boğazı’nda yaşanabilecek herhangi bir kriz, Rusya’nın enerji ihracatına yönelik talebi artırarak Moskova’nın elini güçlendirebilmektedir.
Avrupa Birliği açısından mesele çok daha karmaşıktır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında enerji arz güvenliği konusunda ciddi sorunlar yaşayan Avrupa ülkeleri, enerji kaynaklarını çeşitlendirmeye çalışmaktadır. Ancak Körfez bölgesinde yaşanacak yeni bir kriz, Avrupa’nın alternatif enerji arayışlarını da sekteye uğratabilecek potansiyele sahiptir. Bu nedenle Brüksel yönetimi, Ortadoğu’daki istikrarı yalnızca dış politika değil aynı zamanda ekonomik güvenlik meselesi olarak değerlendirmektedir.
Türkiye açısından konuya bakıldığında, Hürmüz Boğazı’nda yaşanan gelişmelerin çok boyutlu sonuçları vardır. Türkiye enerji ithalatına bağımlı bir ülke olarak petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artışlardan doğrudan etkilenmektedir. Enerji maliyetlerinin yükselmesi, enflasyon baskısını artırmakta ve ekonomik büyüme üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır.
Ancak mesele yalnızca ekonomik değildir. Türkiye aynı zamanda Avrupa ile Asya arasında önemli bir enerji koridoru niteliğindedir. TANAP, TürkAkım ve Bakü-Tiflis-Ceyhan gibi projeler, Türkiye’nin enerji transit ülkesi olma konumunu güçlendirmektedir. Hürmüz Boğazı’nda yaşanabilecek uzun süreli bir kriz, alternatif enerji güzergâhlarının önemini artırarak Türkiye’nin jeostratejik değerini yükseltebilir.
Bunun yanında Ankara’nın son yıllarda izlediği çok boyutlu dış politika anlayışı da dikkat çekmektedir. Türkiye, hem Körfez ülkeleriyle, hem İran’la, hem de Batılı müttefikleriyle ilişkilerini dengeli bir biçimde sürdürmeye çalışmaktadır. Bu durum, Türkiye’ye bölgesel krizlerde diplomatik arabuluculuk kapasitesi kazandırabilecek önemli bir avantaj sunmaktadır.
Bugün dünya siyaseti yeni bir dönüşüm sürecinden geçmektedir. Enerji, teknoloji, yapay zekâ, kritik mineraller ve ticaret yolları üzerinden yürütülen rekabet, klasik güç mücadelesinin yeni yüzünü oluşturmaktadır. Hürmüz Boğazı krizi de bu dönüşümün somut örneklerinden biridir. Artık devletler yalnızca toprak kazanmak veya askeri üstünlük sağlamak için değil; enerji akışını kontrol etmek, tedarik zincirlerini güvence altına almak ve ekonomik dayanıklılıklarını artırmak için de rekabet etmektedir.
Önümüzdeki dönemde küresel enerji talebinin artmaya devam etmesi, enerji geçiş sürecinin beklenenden daha yavaş ilerlemesi ve bölgesel çatışmaların sürmesi, Hürmüz Boğazı’nın öneminin korunduğunu göstermektedir. Yenilenebilir enerji yatırımları hız kazansa da petrol ve doğalgazın küresel ekonomideki belirleyici rolü kısa vadede ortadan kalkmayacaktır. Bu nedenle Hürmüz Boğazı yalnızca bir su yolu değil, aynı zamanda uluslararası sistemin güç dengelerini şekillendiren stratejik bir merkez olmaya devam edecektir.
Sonuç olarak, Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan gelişmeler, enerji güvenliği ile jeopolitik rekabet arasındaki ilişkinin ne kadar güçlü olduğunu ortaya koymaktadır. Küresel güç mücadelesi artık yalnızca askeri kapasite üzerinden değil; enerji kaynakları, enerji koridorları, lojistik ağlar ve ekonomik dayanıklılık üzerinden de yürütülmektedir. Bu yeni dönemde başarılı olacak devletler, yalnızca güçlü ordulara sahip olanlar değil; aynı zamanda enerji güvenliğini sağlayabilen, diplomatik esneklik gösterebilen ve değişen uluslararası sistemin dinamiklerini doğru okuyabilen aktörler olacaktır. Hürmüz Boğazı krizi de bu yeni jeopolitik çağın en önemli göstergelerinden biri olarak tarihe geçmeye adaydır.
Dr. Hande ORTAY
KAYNAKÇA
- Almezaini, K. S., & Rickli, J. M. (eds.) (2017), The small Gulf states: Foreign and security policies before and after the Arab Spring, Routledge.
- Cordesman, A. H. (2016), The Gulf military balance: The conventional and asymmetric dimensions, Center for Strategic and International Studies (CSIS).
- Friedman, G. (2015), Flashpoints: The emerging crisis in Europe, Doubleday.
- Gause, F. G. (2014), Beyond sectarianism: The new Middle East cold war, Brookings Institution.
- Goldthau, A. (2013), The handbook of global energy policy, Wiley-Blackwell.
- Hinnebusch, R. (2020), The international politics of the Middle East, Manchester University Press.
- Kaplan, R. D. (2012), The revenge of geography: What the map tells us about coming conflicts and the battle against fate, Random House.
- Klare, M. T. (2019), All hell breaking loose: The Pentagon’s perspective on climate change, Metropolitan Books.
- Mearsheimer, J. J. (2014), The tragedy of great power politics (updated ed.), W. W. Norton.
- O’Sullivan, M. L. (2017), Windfall: How the new energy abundance upends global politics and strengthens America’s power, Simon & Schuster.
- Pascual, C., & Elkind, J. (2010), Energy security: Economics, politics, strategies, and implications, Brookings Institution Press.
- Shaffer, B. (2009), Energy politics, University of Pennsylvania Press.
- Yergin, D. (2020), The new map: Energy, climate, and the clash of nations, Penguin Press.
