BATI SONRASI DÜNYA MI? KÜRESEL GÜÇ KAYMASININ ANATOMİSİ

Uluslararası İlişkiler disiplininin en temel sorularından biri, küresel gücün kimde olduğu ve bu gücün nasıl değiştiğidir. Tarih boyunca güç merkezleri sürekli olarak yer değiştirmiştir. İspanya’nın yükselişi, İngiltere’nin deniz hâkimiyeti, Amerikan yüzyılının doğuşu ve Sovyetler Birliği’nin çöküşü uluslararası sistemin dönüşümüne damga vuran süreçler olmuştur. Ancak bugün tanıklık ettiğimiz gelişmeler, sıradan bir güç değişiminden çok daha fazlasını ifade etmektedir. Çünkü artık yalnızca devletler değil, uluslararası sistemin kuralları da değişiyor.

Son yıllarda yaşanan krizler, Batı merkezli uluslararası düzenin ciddi bir sınavdan geçtiğini göstermektedir. Ukrayna Savaşı, Gazze krizi, Çin’in yükselişi, BRICS’in genişlemesi, enerji savaşları ve küresel ekonomik kırılganlıklar mevcut sistemin sürdürülebilirliğini sorgulatmaktadır. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin uzun yıllardır sahip olduğu tartışmasız liderlik konumu, yeni güç merkezlerinin yükselişiyle birlikte önemli ölçüde zayıflamaktadır.

Bugün dünya siyasetinin en dikkat çekici özelliği, güç kavramının yeniden tanımlanıyor olmasıdır. Artık yalnızca askeri kapasiteye sahip olmak büyük güç olmak için yeterli değildir. Teknolojik üstünlük, enerji kaynaklarına erişim, finansal ağları kontrol edebilme kapasitesi ve küresel tedarik zincirlerindeki etkinlik en az askeri güç kadar önem taşımaktadır.

Çin’in son 20 yılda gerçekleştirdiği ekonomik dönüşüm bu değişimin en önemli göstergelerinden biridir. Pekin yönetimi yalnızca ekonomik büyüme üretmekle kalmamış, aynı zamanda küresel ticaret ağlarını yeniden şekillendirmeye de başlamıştır. Afrika’dan Latin Amerika’ya, Orta Asya’dan Avrupa’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada Çin sermayesinin etkisi her geçen gün artmaktadır. Kuşak ve Yol Girişimi bu stratejinin en somut örneğidir.

Bu durum, doğal olarak Amerika Birleşik Devletleri açısından ciddi bir meydan okuma anlamına gelmektedir. Washington yönetimi özellikle teknoloji, yarı iletken üretimi ve yapay zekâ alanlarında Çin’in yükselişini sınırlandırmaya çalışmaktadır. Ancak burada dikkat çekici olan nokta, iki ülkenin birbirine olan ekonomik bağımlılığının sürmesidir. Soğuk Savaş dönemindeki ABD-Sovyet rekabetinden farklı olarak günümüzde rakipler aynı zamanda birbirlerinin en önemli ticaret ortaklarıdır.

Bu yeni gerçeklik uluslararası sistemde alışılmış güç dengesi modellerini de zorlamaktadır. Çünkü artık devletler arasında kesin çizgilerle ayrılmış bloklardan söz etmek giderek zorlaşmaktadır.

Avrupa Birliği örneği bu durumu açık biçimde ortaya koymaktadır. Avrupa ülkeleri güvenlik açısından NATO ve Amerika Birleşik Devletleri ile hareket ederken ekonomik açıdan Çin pazarına ihtiyaç duymaktadır. Enerji konusunda ise uzun yıllar boyunca Rusya’ya bağımlı kalmışlardır. Bu karmaşık ilişki ağı, uluslararası siyasetin artık siyah ve beyaz kadar net olmadığını göstermektedir.

Öte yandan, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik müdahalesi yalnızca Avrupa güvenliğini değil, küresel sistemin geleceğini de etkilemiştir. Savaş, devlet egemenliği ve sınır güvenliği gibi kavramların hâlâ uluslararası siyasetin merkezinde yer aldığını göstermiştir. Liberal teorilerin öngördüğü karşılıklı bağımlılık mekanizmalarının tek başına çatışmaları engelleyemediği bir kez daha ortaya çıkmıştır.

Bu noktada Realizm yeniden yükselmektedir.

Uluslararası İlişkiler literatüründe uzun yıllardır tartışılan güç dengesi yaklaşımı günümüzde yeniden önem kazanmaktadır. Devletler güvenliklerini garanti altına almak için askeri kapasitelerini artırmakta, yeni ittifaklar kurmakta ve stratejik ortaklıklarını yeniden şekillendirmektedir. Savunma harcamalarındaki küresel artış bu eğilimin açık göstergesidir.

Ancak yalnızca askeri rekabetten söz etmek eksik kalacaktır.

Enerji güvenliği de günümüz jeopolitiğinin merkezine yerleşmiştir. Ortadoğu’da yaşanan her kriz, petrol fiyatlarından küresel enflasyona kadar uzanan geniş bir yelpazede etkiler yaratır. İran’ın bölgesel politikaları, Körfez ülkelerinin güvenlik stratejileri ve Doğu Akdeniz’deki enerji arayışları uluslararası sistemin geleceği açısından kritik öneme sahiptir.

Özellikle son dönemde İran çevresinde yaşanan gerilimler, enerji yollarının güvenliğinin ne kadar hayati olduğunu bir kez daha göstermiştir. Hürmüz Boğazı’nda yaşanabilecek herhangi bir istikrarsızlık dünya ekonomisini doğrudan etkileyebilecek sonuçlar doğurabilecek kapasiteye sahiptir.

Bütün bu gelişmeler yaşanırken dikkatten kaçmaması gereken başka bir unsur daha bulunmaktadır: Küresel Güney’in yükselişi.

Uzun yıllar boyunca uluslararası sistemin periferisinde yer aldığı düşünülen birçok ülke artık daha fazla söz sahibi olmak istemektedir. Hindistan, Brezilya, Endonezya, Güney Afrika ve Körfez ülkeleri gibi aktörler yalnızca bölgesel güç olmakla yetinmemekte, küresel yönetişim mekanizmalarında daha etkin roller talep etmektedir.

BRICS’in genişleme süreci bu dönüşümün en görünür örneklerinden biridir. Küresel Güney ülkeleri mevcut uluslararası kurumların Batı merkezli yapısını eleştirmekte ve daha kapsayıcı bir sistem talep etmektedir.

Peki bütün bu gelişmeler Türkiye açısından ne ifade etmektedir?

Türkiye, tarihsel olarak olduğu gibi bugün de jeopolitik fay hatlarının kesişim noktasında yer almaktadır. Karadeniz’den Ortadoğu’ya, Balkanlar’dan Kafkasya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşanan gelişmeler Türkiye’nin ulusal güvenliği ve dış politikası üzerinde doğrudan etkiye sahiptir.

Bu nedenle, Türkiye’nin dış politika yaklaşımı yalnızca mevcut krizleri yönetmeye değil, aynı zamanda geleceğin uluslararası düzenine hazırlanmayı da hedeflemelidir. Çok kutupluluğun güç kazandığı bir dünyada esnek diplomasi, ekonomik dayanıklılık, enerji güvenliği ve teknolojik kapasite ulusal gücün temel unsurları haline gelmektedir.

Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayisinde elde ettiği ilerlemeler, enerji merkezine dönüşme hedefi ve çok yönlü dış politika yaklaşımı bu açıdan stratejik önem taşımaktadır.

Sonuç olarak, dünya yeni bir döneme girmektedir. Bu dönem ne tamamen Batı’nın sonu, ne de tek bir gücün yükselişiyle açıklanabilir. Daha ziyade farklı güç merkezlerinin aynı anda etkili olduğu karmaşık bir uluslararası sistem ortaya çıkmaktadır.

Bu nedenle, önümüzdeki yılların temel kavramı “çok kutupluluk” olacaktır. Ancak bu çok kutupluluk beraberinde daha fazla rekabeti, daha fazla belirsizliği ve daha fazla stratejik hesaplamayı da getirecektir.

Uluslararası siyasetin geleceğini belirleyecek olan yalnızca hangi devletin daha güçlü olduğu değil, hangi devletin değişen koşullara daha hızlı uyum sağlayabildiği olacaktır. Güç artık yalnızca sahip olunan kaynaklarla değil; vizyon, teknoloji, diplomasi ve stratejik akıl ile ölçülmektedir.

Belki de içinde bulunduğumuz dönemi tanımlayan en doğru ifade şudur: Dünya yeni bir güç mücadelesine değil, yeni bir dünya düzenine hazırlanmaktadır.

Dr. Hande ORTAY

KAYNAKÇA

• Acharya, A. (2014). The End of American World Order. Cambridge: Polity Press.
• Allison, G. (2017). Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? Boston: Houghton Mifflin Harcourt.
• Arrighi, G. (2007). Adam Smith in Beijing: Lineages of the Twenty-First Century. London: Verso.
• Brzezinski, Z. (1997). The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives. New York: Basic Books.
• Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge: Cambridge University Press.
• Fukuyama, F. (1992). The End of History and the Last Man. New York: Free Press.
• Gilpin, R. (1981). War and Change in World Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
• Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon & Schuster.
• Ikenberry, G. J. (2011). Liberal Leviathan: The Origins, Crisis and Transformation of the American World Order. Princeton: Princeton University Press.
• Ikenberry, G. J. (2018). “The End of Liberal International Order?”. International Affairs, 94(1), 7–23.
• Kaplan, R. D. (2012). The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About Coming Conflicts and the Battle Against Fate. New York: Random House.
• Keohane, R. O., & Nye, J. S. (2012). Power and Interdependence (4th ed.). Boston: Pearson.
• Kennedy, P. (1987). The Rise and Fall of the Great Powers. New York: Random House.
• Kissinger, H. (2014). World Order. New York: Penguin Press.
• Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. New York: W.W. Norton.
• Mearsheimer, J. J. (2019). “Bound to Fail: The Rise and Fall of the Liberal International Order”. International Security, 43(4), 7–50.
• Mohan, C. R. (2022). The Asian 21st Century. New Delhi: HarperCollins India.
• Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs.
• Nye, J. S. (2011). The Future of Power. New York: Public Affairs.
• Organski, A. F. K. (1958). World Politics. New York: Alfred A. Knopf.
• Schweller, R. L. (2016). “The Balance of Power in World Politics”. Oxford Research Encyclopedia of Politics.
• Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Ithaca: Cornell University Press.
• Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley.
• Zakaria, F. (2008). The Post-American World. New York: W.W. Norton & Company.