Giriş
Uluslararası sistemin dönüşüm dönemlerinde bazı çatışmalar yalnızca kendi coğrafi sınırları içinde değerlendirilmez. Tarihsel olarak bakıldığında, Balkanlar, Kafkasya, Körfez ve Doğu Avrupa’da yaşanan birçok kriz, başlangıçta yerel güvenlik sorunu olarak görülmüş; ancak zaman içinde bölgesel ve hatta küresel güç dengelerini etkileyen kırılma noktalarına dönüşmüştür. Günümüzde İsrail-Lübnan hattında yaşanan gelişmeler de benzer bir dönüşümün işaretlerini taşımaktadır.
İsrail’in Lübnan’ın güneyinde sürdürdüğü operasyonlar ve Hizbullah’ın buna verdiği karşılık ilk bakışta sınır güvenliği ve caydırıcılık ekseninde okunabilecek gelişmeler gibi görünmektedir. Ancak sahadaki dinamikler incelendiğinde ortaya çıkan tablo çok daha kapsamlıdır. Çünkü mesele artık yalnızca İsrail ile Hizbullah arasındaki askerî mücadeleden ibaret değildir. Çatışma; İran’ın bölgesel nüfuzundan ABD’nin güvenlik stratejilerine, Doğu Akdeniz enerji rekabetinden Türkiye’nin yükselen savunma kapasitesine kadar uzanan geniş bir jeopolitik ağın parçası hâline gelmiştir.
Bugün Lübnan sınırında yaşanan her gelişme, aslında Ortadoğu’nun gelecekte nasıl şekilleneceğine ilişkin daha büyük bir mücadelenin yansımasıdır.
Güvenlik İkileminin Derinleşmesi
Uluslararası ilişkiler literatüründe Robert Jervis’in “güvenlik ikilemi” kavramı, tarafların güvenliklerini artırmak amacıyla attıkları adımların karşı tarafta tehdit algısı oluşturarak daha büyük istikrarsızlıklara yol açabileceğini ifade etmektedir.
İsrail’in son dönemde yürüttüğü operasyonlar tam da bu teorik çerçevede değerlendirilebilir. İsrail açısından bakıldığında amaç, Hizbullah’ın sınır hattındaki askerî kapasitesini zayıflatmak ve gelecekte oluşabilecek tehditleri önlemektir. Ancak aynı süreç Hizbullah tarafından farklı okunmaktadır. Hizbullah açısından İsrail’in ilerleyişi yalnızca askerî bir operasyon değil, aynı zamanda Lübnan içerisindeki güç dengelerine yönelik bir müdahale olarak da algılanmaktadır.
Bu nedenle taraflardan biri savunma olarak gördüğü bir hamleyi gerçekleştirirken diğer taraf bunu saldırganlık olarak değerlendirmektedir.
Sonuç olarak ortaya çıkan tablo klasik bir güvenlik sarmalıdır.
Her yeni saldırı yeni bir karşı saldırıyı doğurmakta, her yeni askerî tedbir daha fazla askerî hazırlığı beraberinde getirmektedir.
Bu durum çatışmayı yalnızca uzatmakla kalmamakta; aynı zamanda bölgesel yayılma riskini de artırmaktadır.
Markov Zinciri ve Domino Etkisi: Bölgesel Krizlerin Matematiği
Rustam Taghizade’nin analizlerinde öne çıkan önemli kavramlardan biri Markov zinciri yaklaşımıdır. Her ne kadar uluslararası ilişkiler insan davranışları nedeniyle tam anlamıyla matematiksel olarak öngörülebilir olmasa da bazı çatışma süreçleri belirli olasılık modelleri üzerinden açıklanabilmektedir.
Bugün İsrail-Lübnan hattında yaşanan gelişmeler de buna benzer.
Ateşkes girişimleri başarısız olmuşsa;
Başarısız ateşkesler yeni güvenlik önlemlerini tetiklemişse;
Yeni güvenlik önlemleri sınır ötesi operasyonları artırmışsa;
Bu operasyonlar da daha geniş bir çatışma ihtimalini doğurmuşsa;
Sistem kendi içinde yeni bir aşamaya geçmektedir.
Başka bir ifadeyle her yeni gelişme yalnızca mevcut durumu değiştirmemekte, gelecekteki seçenekleri de yeniden şekillendirmektedir.
Bu nedenle bugün yaşananları yalnızca günlük çatışma haberleri olarak okumak yetersiz kalmaktadır.
Asıl mesele, bu sürecin Ortadoğu’nun geleceğini nasıl dönüştüreceği…
Ortadoğu’da Güç Boşluğu ve Yeni Aktörler
Soğuk Savaş sonrasında ABD’nin bölgesel üstünlüğü büyük ölçüde tartışmasızdı. Ancak son on yılda yaşanan gelişmeler bu durumun değişmeye başladığını göstermektedir.
ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi,
Rusya’nın Ukrayna savaşı nedeniyle kaynaklarının önemli bölümünü Avrupa cephesine yönlendirmesi,
Avrupa Birliği’nin güvenlik alanındaki sınırlı etkinliği,
Çin’in ekonomik nüfuzunu artırmasına rağmen askerî anlamda bölgesel müdahalelerden kaçınması,
Ortadoğu’da yeni bir güç boşluğu ortaya çıkarmıştır.
Bu boşlukta ise Türkiye, İran, Suudi Arabistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi aktörler daha görünür hâle gelmektedir.
Dolayısıyla, Lübnan cephesindeki gelişmeler yalnızca bir çatışma değil, aynı zamanda bölgesel liderlik mücadelesinin de bir parçasıdır.
Türkiye’nin Yükselen Jeopolitik Ağırlığı
Türkiye son yıllarda dış politika ve güvenlik stratejilerinde önemli dönüşümler yaşamıştır.
Savunma sanayiindeki yerlileşme oranının yükselmesi,
İHA ve SİHA teknolojilerinde elde edilen başarılar,
Mavi Vatan doktrini çerçevesindeki deniz politikaları,
Karadeniz’den Afrika Boynuzu’na kadar uzanan askerî ve diplomatik faaliyetler,
Türkiye’nin stratejik ağırlığını önemli ölçüde artırmıştır.
Bugün Türkiye yalnızca NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip bir ülke değildir.
Aynı zamanda kendi radar sistemlerini geliştiren,
Kendi hava savunma sistemlerini üretmeye çalışan,
Uydu teknolojilerine yatırım yapan,
Elektronik harp kapasitesini artıran,
Bölgesel krizlerde aktif diplomasi yürüten bir aktör konumundadır.
Bu durum, Ankara’nın uluslararası sistemdeki hareket alanını genişletmektedir.
Özellikle Ukrayna-Rusya Savaşı sırasında yürütülen arabuluculuk faaliyetleri, Tahıl Koridoru Anlaşması ve çok yönlü diplomasi girişimleri, Türkiye’nin yalnızca askerî değil, diplomatik kapasitesinin de arttığını göstermektedir.
İsrail ve Türkiye Gerçekten Karşı Karşıya Gelebilir mi?
Kamuoyunda zaman zaman iki ülke arasında doğrudan askerî çatışma senaryoları gündeme gelmektedir.
Ancak mevcut jeopolitik gerçeklikler böyle bir senaryonun oldukça düşük olasılıklı olduğunu göstermektedir.
Öncelikle iki ülke arasında doğrudan kara sınırı bulunmamaktadır.
Bu durum olası bir çatışmayı lojistik açıdan son derece karmaşık hâle getirmektedir.
İkinci olarak her iki ülkenin güvenlik öncelikleri farklıdır.
İsrail açısından İran’ın bölgesel faaliyetleri ve Hizbullah’ın kapasitesi öncelikli tehdit olarak görülmektedir.
Türkiye açısından ise PKK terörü, Suriye’nin kuzeyi, düzensiz göç ve enerji güvenliği daha ön plandadır.
Üçüncü olarak iki ülkenin de ABD ile ilişkileri belirleyici bir faktördür.
Washington açısından bölgedeki iki önemli ortağın doğrudan askerî çatışmaya sürüklenmesi stratejik açıdan kabul edilebilir bir senaryo değildir.
Bu nedenle gelecekte rekabetin askerî savaş yerine diplomatik krizler, ekonomik baskılar, enerji politikaları ve vekâlet mücadeleleri üzerinden ilerlemesi daha muhtemeldir.
Hibrit Savaş Çağına Giriyoruz
Günümüzde savaş kavramı klasik anlamını büyük ölçüde değiştirmiştir.
Artık savaşlar yalnızca cephelerde gerçekleşmemektedir.
Siber saldırılar,
Yapay zekâ destekli dezenformasyon kampanyaları,
Ekonomik yaptırımlar,
Enerji koridorları üzerindeki rekabet,
Dijital istihbarat faaliyetleri,
Toplumsal algı operasyonları,
Yeni çatışma alanları hâline gelmiştir.
Bu nedenle İsrail-Lübnan hattında yaşanan gelişmelerin gelecekteki etkileri yalnızca askerî sonuçlarla sınırlı kalmayacaktır.
Asıl mücadele bilgi, teknoloji, enerji ve ekonomik güç alanlarında yaşanacaktır.
Sonuç: Domino Taşları Çoktan Harekete Geçti
Bugün Lübnan sınırında yaşanan gelişmeleri yalnızca İsrail ile Hizbullah arasındaki bir güvenlik problemi olarak değerlendirmek eksik bir analiz olacaktır.
Ortaya çıkan tablo çok daha kapsamlıdır.
Bölgesel güç dengeleri değişmektedir.
Yeni teknolojiler savaşın doğasını dönüştürmektedir.
Ortadoğu’daki geleneksel ittifaklar yeniden şekillenmektedir.
Türkiye ise bu dönüşümün pasif bir gözlemcisi değil, doğrudan etkileyen aktörlerinden biri hâline gelmektedir.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde asıl soru, Lübnan cephesinde ne olacağından ziyade, bu cephenin hangi yeni jeopolitik düzenin habercisi olduğudur.
Domino taşları çoktan hareket etmeye başlamıştır.
Ancak hangi taşın sistemi ne ölçüde değiştireceği ve ortaya nasıl bir bölgesel mimari çıkaracağı henüz kesin olarak öngörülememektedir.
Kesin olan tek şey, Ortaeoğu’nun yeni bir stratejik dönüşüm sürecine girdiğidir.
Dr. Hande ORTAY & Rustam TAGHIZADE
KAYNAKÇA
- Allison, G. T. (1971). Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis. Boston: Little, Brown and Company.
- Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge: Cambridge University Press.
- Clausewitz, C. von. (1989). On War (M. Howard & P. Paret, Eds. and Trans.). Princeton: Princeton University Press.
- Fidan, H. (2025). Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Resmî Açıklamaları ve Basın Toplantıları.
- Gilpin, R. (1981). War and Change in World Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
- Jervis, R. (1978). Cooperation Under the Security Dilemma. World Politics, 30(2), 167–214.
- Kaplan, R. D. (2012). The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About Coming Conflicts and the Battle Against Fate. New York: Random House.
- Keohane, R. O. (1984). After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy. Princeton: Princeton University Press.
- Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton.
- Morgenthau, H. J. (2006). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace (7th ed.). New York: McGraw-Hill.
- Puterman, M. L. (1994). Markov Decision Processes: Discrete Stochastic Dynamic Programming. New York: Wiley.
- Schelling, T. C. (1960). The Strategy of Conflict. Cambridge: Harvard University Press.
- Taghizade, R. (2026). İsrail-Lübnan Cephesi Dağılır, Türkiye Askerî Sıçrayışta: Domino Kimsenin Öngörmediği Yöne Yuvarlanıyor. Analiz Metni.
- Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Ithaca: Cornell University Press.
- Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley.
- Yalvaç, F. (2017). Uluslararası İlişkilerde Realizm ve Neorealizm. İçinde R. Gözen (Ed.), Uluslararası İlişkiler Teorileri (s. 119–150). İstanbul: İletişim Yayınları.
- Yılmaz, S. (2023). 21. Yüzyılda Hibrit Savaşlar ve Güvenlik. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
