Arktik’te buzulların hızla erimesi, son yıllarda yalnızca iklim bilimcilerin değil, aynı zamanda ekonomistlerin, enerji şirketlerinin ve strateji uzmanlarının da yakından takip ettiği bir gelişme haline geldi. Özellikle Rusya kıyıları boyunca uzanan Arktik Deniz Rotası (Arctic Sea Route), Avrupa ile Asya arasındaki deniz taşımacılığında Süveyş Kanalı’na alternatif olarak gösterilmektedir. Pek çok analizde bu rotanın daha kısa mesafesi sayesinde yakıt tüketimini azaltacağı, dolayısıyla küresel emisyonların düşmesine katkı sağlayacağı ileri sürülmektedir. Ancak Nature Communications dergisinde yayımlanan kapsamlı bir araştırma, bu yaygın varsayımın önemli ölçüde eksik olduğunu ortaya koymaktadır.
Pengjun Zhao ve çalışma arkadaşlarının gerçekleştirdiği araştırma, Arktik Deniz Rotası’nın gelecekte yaygınlaşması halinde küresel denizcilik emisyonlarının nasıl değişeceğini modellemektedir. Çalışmada farklı iklim ve ekonomik büyüme senaryoları kullanılarak 2023–2100 dönemi analiz edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, Arktik’in açılmasının çevresel açıdan beklenenden çok daha karmaşık sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri, Arktik Deniz Rotası’nın küresel deniz taşımacılığı kaynaklı karbon emisyonlarını azaltmak yerine artırabilecek olmasıdır. Çalışmanın temel senaryosuna göre, Arktik rotaların yaygın kullanımı sonucunda küresel denizcilik emisyonları 2100 yılına kadar yaklaşık %8,2 oranında artış gösterebilir. İlk bakışta bu oran sınırlı görünebilir. Ancak küresel denizcilik sektörünün yıllık yaklaşık 1 milyar ton CO₂ eşdeğeri emisyon ürettiği düşünüldüğünde, söz konusu artış oldukça ciddi bir büyüklüğe işaret etmektedir.
Araştırmanın dikkat çektiği ikinci önemli nokta, emisyonların coğrafi dağılımındaki değişimdir. Günümüzde Arktik bölgesi küresel denizcilik emisyonlarının yalnızca %0,22’sinden sorumludur. Buna karşın, çalışma yüzyılın sonunda bu oranın %2,72 seviyesine ulaşabileceğini öngörmektedir. Bu yaklaşık 12 kat artış anlamına gelmektedir. Başka bir ifadeyle, bugün küresel emisyon haritasında oldukça sınırlı bir yer tutan Arktik, gelecekte denizcilik kaynaklı karbon salımının önemli merkezlerinden biri haline gelebilir.
Araştırmacılar, bu sonucun nedenlerini de ayrıntılı biçimde açıklamaktadır. Yaygın görüşün aksine, mesele yalnızca mevcut gemilerin daha kısa rotaları kullanması değildir. Arktik’in açılması aynı zamanda yeni ticaret akışları yaratmaktadır. Daha önce ekonomik olarak uygulanabilir olmayan birçok güzergâh, buzulların çekilmesiyle birlikte kullanılabilir hale gelmektedir. Böylece toplam deniz trafiği büyümekte ve yeni taşımacılık faaliyetleri ortaya çıkmaktadır. Sonuç olarak rota kısalmasından elde edilen yakıt tasarrufu, artan ticaret hacmi tarafından büyük ölçüde dengelenmekte, hatta aşılmaktadır.
Çalışmada gemi türlerine ilişkin veriler de dikkat çekicidir. Araştırmaya göre Arktik Deniz Rotası kaynaklı emisyonların en büyük kısmı tankerlerden kaynaklanacaktır. Yüzyıl sonuna gelindiğinde toplam emisyonların yaklaşık %80 ila %87’sinin petrol tankerleri, LNG taşıyıcıları ve diğer enerji taşımacılığı yapan gemiler tarafından üretileceği hesaplanmaktadır. Bu durum Arktik’teki dönüşümün esas olarak enerji ekonomisiyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Son yıllarda Rusya’nın Yamal LNG ve Arctic LNG projelerine yaptığı yatırımlar, Çin’in bölgedeki enerji ilgisi ve Asya pazarlarına yönelik ihracat stratejileri düşünüldüğünde bu bulgu şaşırtıcı değildir.
Araştırmada dikkat çeken bir diğer veri, Arktik rotaların kullanılabilirlik süresindeki artışıdır. İklim modellerine göre yüzyıl sonuna doğru yılın önemli bir bölümünde buzsuz veya düşük buz yoğunluklu koşulların oluşması beklenmektedir. Bu durum yalnızca yaz aylarında değil, daha uzun dönemlerde de ticari seferlerin mümkün olmasına yol açabilir. Dolayısıyla, Arktik, mevsimsel bir alternatif olmaktan çıkıp küresel ticaret ağının kalıcı bir bileşenlerinden biri haline gelebilir.
Bölgesel etkiler açısından bakıldığında, emisyon artışının özellikle Kuzey Avrupa, Kuzey Amerika ve Kuzeydoğu Asya çevresinde yoğunlaşacağı görülmektedir. Bu durum Avrupa Birliği’nin iklim hedefleri açısından önemli bir çelişki yaratmaktadır. Bir tarafta taşımacılık maliyetlerini düşürebilecek yeni bir koridor ortaya çıkarken, diğer tarafta Avrupa’nın karbon nötrlüğü hedefleri üzerinde ek baskı oluşmaktadır. Benzer şekilde Çin için Arktik, Kuşak ve Yol Girişimi’nin kutup uzantısı olarak ekonomik fırsatlar sunarken, iklim diplomasisi açısından yeni sorumluluklar da doğurmaktadır.
Araştırmanın politika boyutundaki sonuçları da oldukça önemlidir. Çalışma, Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) 2023 yılında kabul ettiği sera gazı azaltım stratejisinin tek başına yeterli olmayabileceğini göstermektedir. Araştırmacılar tarafından test edilen senaryolarda, mevcut düzenlemelerin Arktik kaynaklı emisyon artışını tamamen engelleyemediği görülmektedir. Benzer şekilde, son yıllarda gündeme gelen “Yeşil Denizcilik Koridorları” girişimleri de olumlu katkı sağlasa da emisyon artışını ortadan kaldırmaya yetmemektedir. Çalışmaya göre, ancak net sıfır hedefleriyle uyumlu çok daha kapsamlı bir dönüşüm senaryosu uygulandığında, Arktik Deniz Rotası’nın oluşturacağı ilave emisyonlar dengelenebilmektedir.
Araştırmanın belki de en önemli katkısı, Arktik tartışmalarına yeni bir perspektif kazandırmasıdır. Uzun yıllardır Arktik’in açılması ekonomik fırsatlar ve lojistik avantajlar üzerinden değerlendirilmektedir. Oysa yeni çalışma, meselenin yalnızca mesafe ve maliyet hesaplarından ibaret olmadığını göstermektedir. İklim değişikliği buzulları eritmekte, eriyen buzullar yeni ticaret yolları yaratmakta, yeni ticaret yolları ise daha fazla ekonomik faaliyet ve daha fazla karbon emisyonu üretebilmektedir. Böylece iklim değişikliği ile ekonomik faaliyet arasında kendi kendini besleyen bir döngü ortaya çıkmaktadır.
Sonuç olarak, Nature Communications‘ta yayımlanan bu çalışma, Arktik Deniz Rotası’nın çevresel etkilerine ilişkin mevcut iyimser anlatıları yeniden değerlendirmemiz gerektiğini göstermektedir. Daha kısa bir rota otomatik olarak daha düşük emisyon anlamına gelmemektedir. Tam tersine, küresel ticaret ağlarının yeniden şekillenmesi ve yeni enerji taşımacılığı faaliyetlerinin ortaya çıkması, Arktik’i geleceğin önemli karbon merkezlerinden biri haline getirebilir. Bu nedenle Arktik’in geleceği tartışılırken yalnızca ekonomik kazançlara değil, bu kazançların yaratacağı uzun vadeli çevresel maliyetlere de aynı ölçüde dikkat edilmelidir.
Ferdi GÜÇYETMEZ*
KAYNAKÇA
- Zhao, P., Li, Y., Zhang, C. et al. “Arctic Sea Route access reshapes global shipping carbon emissions”. Nat Commun 16, 8431 (2025). https://www.nature.com/articles/s41467-025-64437-4.
* Ferdi Güçyetmez, Zürih Üniversitesi ve Cenevre Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler ve siyaset bilimi okudu. Lisans eğitimini İsviçre’deki Bern Üniversitesi’nde MOMUG’da, yüksek lisans eğitimini ise aynı üniversitede (Almanca) siyaset bilimi alanında tamamladı. Tez araştırması sırasında Oxford Üniversitesi’nde misafir araştırmacı olarak çalıştı. Şu anda İsviçre’de doktora çalışmalarına devam etmektedir. Birleşmiş Milletler, Dünya Ticaret Örgütü, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği, Uluslararası Göç Örgütü ve Avrupa Parlamentosu’nda konuşmalar yapmış ve bildiriler sunmuştur. Üniversite bölümlerinde ve enstitülerinde Avrupa Birliği, Güvenlik ve Jeopolitik konularında dersler vermektedir. Jeopolitik alanında bilimsel makaleler ve kitaplar yayınlamıştır.
