Giriş
Polonya’da 30 Ekim’de yaşananlar, bir mahkeme başkanının görevden uzaklaştırılmasıyla başlayıp Cumhurbaşkanı’nın gece yarısı Anayasa Mahkemesi binasına girmesiyle sonuçlandı. Testere görüntüsü olayların en çarpıcı simgesi hâline geldi; ancak krizin özünde çok daha derin bir soru var: Devlet kurumları, hangi yargıçları ve hangi kararları meşru kabul ediyor?
Medyadaki bazı haberlerin başlığı, testereyi ve Cumhurbaşkanı’nı aynı sahnede bir araya getiriyor. Ancak eldeki haberlerin aktardığı kronoloji, bu iki olayın ayrı gelişmeler olduğunu gösteriyor: Mahkeme çevresindeki zincir, Bogdan Święczkowski’nin destekçilerinin girişimi sırasında elektrikli bir aletle kesildi; Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki ise Senegal’e giderken krizin büyümesi üzerine uçağını geri çevirdi ve Varşova’ya döndükten sonra gece mahkeme binasına girdi. Başka bir deyişle, mevcut haberlerde Nawrocki’nin testere kullandığına dair bir bilgi yok; testere, mahkeme çevresindeki çatışmanın parçası, Cumhurbaşkanı’nın binaya girişi ise daha sonraki ayrı bir gelişme olarak aktarılıyor.
Bu ayrım önemli; çünkü sansasyonel görüntüler bazen asıl siyasi ve hukuki sorunu gölgede bırakabiliyor. Buradaki mesele bir zincirin kesilmesinden ibaret değil. Polonya Anayasa Mahkemesi’nin kimlerden oluştuğu, hangi yargıçların görev yapabileceği, mahkeme başkanının kim olduğu ve bu konularda hangi makamın karar verebileceği üzerine yıllardır süren bir mücadele, 30 Ekim’de fiziksel bir karşılaşmaya dönüştü.
Bir günde yaşananlar
30 Ekim akşamı, Polonya Anayasa Mahkemesi’nin internet sitesinde Mahkeme Başkanı Bogdan Święczkowski ile Başkan Yardımcısı Bartłomiej Sochański’nin görevlerinin bir ay süreyle durdurulduğuna ilişkin bir duyuru yayımlandı. Kararı, parlamentonun 2026’da mahkemeye seçtiği yargıçlardan Anna Korwin-Piotrowska’nın aldığı bildirildi. Korwin-Piotrowska, mahkemenin en kıdemli yargıcı sıfatıyla yönetimi üstlendiğini savundu. Gerekçe olarak, mahkeme yönetiminin yeni seçilen bazı yargıçların göreve başlamasını engellediği ve kurumun çalışmalarını aksattığı iddiaları öne çıktı.
Mahkemenin önceki yönetimi ise bu kararı tanımadı. Resmî X hesabından yayımlanan açıklamada, Święczkowski’nin hâlâ mahkeme başkanı olduğu savunuldu; Korwin-Piotrowska’nın mahkeme yargıcı olmadığı ileri sürüldü ve müdahale “darbe” olarak nitelendirildi. Böylece, anlaşmazlık yalnızca iki yöneticinin görevden uzaklaştırılmasının hukuka uygun olup olmadığıyla sınırlı kalmadı. Taraflar, mahkemenin kimlerden oluştuğu ve hangi grubun onun adına konuşma yetkisine sahip olduğu konusunda da birbirini reddetmeye başladı.
Dışarıda protestocular toplandı ve polis mahkeme çevresinde güvenlik önlemleri aldı. Bazı göstericilerin çevre çitini aşması ve polise cisim atması üzerine 3 kişinin gözaltına alındığı bildirildi. Święczkowski’nin destekçileri mahkeme çevresindeki zinciri kesmeye çalışırken, polis onun binaya girmesini engelledi. Başkan Nawrocki ise Senegal’e gerçekleştireceği resmî ziyareti yarıda keserek Polonya’ya döndü. 31 Ekim’in ilk saatlerinde mahkeme binasına girdi; içeride Korwin-Piotrowska ile karşı karşıya geldi ve onu mahkeme yargıcı olarak tanımadığını söyledi. Anadolu Ajansı‘nın haberine göre, Nawrocki, sabaha karşı binadan ayrılmadan önce polislerin mahkeme alanından çekilmesini istedi ve siyasi partilerle acil görüşme çağrısı yaptı.
Bu tablo, krizin ne kadar hızlı biçimde kurumsal sınırların dışına taşındığını gösteriyor. Bir mahkeme başkanının görevden uzaklaştırılması, protestoları ve güvenlik önlemlerini tetikledi; cumhurbaşkanının dönüşü ve mahkeme binasına girişi de olayın siyasi ağırlığını artırdı. Ancak bu eylemler, mahkeme başkanının kim olduğuna veya yargıçların statüsüne dair hukuki tartışmayı kendi başına çözüme kavuşturmuş değil.
Krizin kökleri: Yargıçların atanması ve mahkemenin meşruiyeti
Bugünkü krizin başlangıcı 2015’e kadar uzanıyor. O yıl iktidara gelen Hukuk ve Adalet Partisi (PiS), Anayasa Mahkemesi’ndeki atama ve görev dağılımı konusunda tartışmalı adımlar attı. Önceki parlamentonun doldurduğu bazı üyelikler için yeni atamalar yapılması, mahkemenin yapısı üzerinde siyasi bir mücadele başlattı. Avrupa kurumları ve mahkemeleri, bu dönemdeki bazı atamalarda ciddi usulsüzlükler bulunduğunu ve yargı bağımsızlığının zarar gördüğünü değerlendirdi.
Avrupa Birliği Adalet Divanı Aralık 2025’te verdiği kararda, Polonya Anayasa Mahkemesinin bazı kararlarının AB hukukunun temel ilkelerini ihlal ettiğine hükmetti. Divan ayrıca, üç yargıç ile mahkeme başkanının atanma sürecindeki ciddi usulsüzlüklerin, mahkemenin AB hukuku bakımından bağımsız ve tarafsız bir yargı mercii sayılmasını sorgulanır hâle getirdiğini belirtti. Bu, Polonya’daki yargı krizinin yalnızca ülke içindeki partiler arasında yaşanan bir güç mücadelesi olmadığını; Avrupa hukuk düzenini ve Polonya’nın AB üyeliğinden doğan yükümlülüklerini de ilgilendirdiğini gösteriyor.
Donald Tusk liderliğindeki koalisyon 2023’te iktidara geldiğinde yargının bağımsızlığını yeniden tesis etmeyi ve hukuk devletiyle ilgili sorunları gidermeyi vaat etti. Ancak bu süreç, önceki dönemin tartışmalı atamalarını düzeltmenin ötesinde yeni bir atama anlaşmazlığına dönüştü. Parlamentonun 2026’da seçtiği bazı yargıçların yemin törenleri Cumhurbaşkanı Nawrocki tarafından gerçekleştirilmedi. Bu kişilerden bazıları parlamentoda yemin ettiklerini bildirdi; fakat Anayasa Mahkemesi’nin önceki yönetimi bu yargıçların görev yapmasına izin vermedi. Böylece, bir tarafta, parlamentonun seçtiği üyelerin göreve başlamasının engellendiği iddiası; diğer tarafta, yemin ve atama sürecinin anayasal usule uygun tamamlanmadığı itirazı bulunuyor. Uluslararası IDEA, bu anlaşmazlığın mahkemenin gelecekte vereceği kararların geçerliliği ve kurumun çalışabilirliği üzerinde ciddi belirsizlik yarattığını kaydediyor.
Avrupa mahkemelerinin kararları neyi çözüyor, neyi çözmüyor?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2026’da Polonya Anayasa Mahkemesi’ne seçilmiş 4 yargıcın başvurusu üzerine geçici tedbir kararı verdi. Mahkeme, başvurucuların görevlerini üstlenmelerinin ve yürütmelerinin engellenmemesi gerektiğini Polonya makamlarına bildirdi. Ancak açıklamada, bu tedbirin başvurunun esasına ilişkin nihai bir karar olmadığı özellikle vurgulandı. Başka bir ifadeyle, Avrupa mahkemesinin bu geçici kararı ilgili yargıçların görevlerini yapmalarına engel olunmaması yönünde önemli bir işaret olsa da, Polonya’daki her yeni atama ve görevden uzaklaştırma hamlesini kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmiyor.
Bu ayrımı korumak gerekiyor. Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın önceki kararları, PiS dönemindeki bazı atamaların ve Anayasa Mahkemesi’nin belirli kararlarının hukuk devleti bakımından ciddi sorunlar taşıdığını ortaya koyuyor. AİHM’nin geçici tedbirinde, 2026’da seçilen bazı yargıçların görevlerini yapmalarının engellenmemesi gerektiğini belirtiyor. Fakat 30 Ekim’deki görevden uzaklaştırma işleminin hukuka uygun olup olmadığı ayrı bir konu. Bu soruya verilecek yanıt, kullanılan yetkinin kapsamı ve ilgili yasal hükümlerin Anayasa Mahkemesi yargıçlarına uygulanıp uygulanamayacağı gibi meselelerin incelenmesini gerektiriyor.
Hukuk devletini onarma iddiası da hukuka bağlı olmalı
Korwin-Piotrowska’nın kararında ortak mahkemelere ilişkin kanunun 130. maddesine dayandırma yapıldığı bildirildi. Bu hüküm, belirli koşullarda bir yargıcın görevlerinin geçici olarak durdurulabilmesini ve kararın disiplin mahkemesince incelenmesini öngörüyor. Fakat bu hükmün Anayasa Mahkemesi yargıçlarına ve özellikle mahkeme başkanına hangi kapsamda uygulanabileceği tartışmalı. Polonya’daki anayasa hukukçularından Marcin Matczak, mahkeme başkanını bu yolla görevden uzaklaştırmak için geçerli bir hukuki temel bulunmadığını savundu. Mevcut haberler, bu konudaki yetki ve usul tartışmasını kesin biçimde çözen bağımsız bir yargı kararının henüz ortaya çıkmadığını gösteriyor.
Tusk hükümetinin savunduğu “hukuk devletini yeniden tesis etme” hedefi, bu nedenle kendi başına yeterli bir hukuki gerekçe sayılamaz. Önceki iktidar döneminde yargının bağımsızlığına zarar verilmişse bu sorunları düzeltmek meşru ve gerekli olabilir. Ancak amaç, kullanılan yöntemin hukuka uygunluğunun yerini tutmaz. Görevden uzaklaştırma yetkisi açık değilse, karar gerekli usul güvencelerini içermiyorsa veya kararı alan makamın yetkisi tartışmalıysa, “onarım” iddiası yeni bir hukuksuzluk eleştirisine açık hâle gelir. Hukuk devleti yalnızca doğru olduğuna inanılan bir sonuca ulaşmayı değil, o sonuca yetkili makamlar ve öngörülebilir kurallar aracılığıyla varmayı da gerektirir.
Öte yandan aynı ölçüt, Nawrocki ve PiS çevresindeki aktörlere de uygulanmalı. Parlamentonun seçtiği yargıçların görev yapmalarını sürekli engellemek, yargı bağımsızlığı bakımından ciddi bir sorun oluşturabilir. Cumhurbaşkanı’nın yemin törenindeki rolünün sınırları ve bu rolün nasıl kullanılabileceği tartışılabilir; ancak bir makamın yetkisi, seçilmiş yargıçların görev yapmasını belirsiz süreyle engellemenin aracı hâline gelmemeli. Yani kriz, tek bir tarafın işlemlerini hukukla denetleyip diğer tarafın adımlarını siyasi hedefleri nedeniyle sorgulamadan kabul ederek çözülemez.
Cumhurbaşkanı’nın mahkeme binasına girişi: Sembol ve yetki
Nawrocki’nin Senegal ziyaretini yarıda kesip Polonya’ya dönmesi, kendisini anayasal düzenin savunucusu olarak konumlandırdığını gösteren güçlü bir siyasi mesajdı. Fakat gece mahkeme binasına girmesi, bu mesajı daha tartışmalı bir eyleme dönüştürdü. Cumhurbaşkanı’nın fiziksel olarak mahkeme binasında bulunması, hangi yargıçların görev yapabileceği veya görevden uzaklaştırma kararının geçerli olup olmadığı konusunda hukuki hüküm oluşturmaz. Bu konular, yetkili kurumlar ve yargısal süreçler aracılığıyla karara bağlanmalıdır.
Cumhurbaşkanının varlığı, buna rağmen, olayın sembolik etkisini büyüttü. Bir devlet başkanının, polis barikatları ve protestolar eşliğinde tartışmalı bir mahkeme binasına girmesi, devlet kurumlarının birbirini tanıma kapasitesine dair kaygıları artırır. Olay, “kimin haklı olduğu” sorusunun yanına, “devletin hangi kurallarla işlediği” sorusunu da ekledi. Eğer taraflar hukuki yollar yerine makamların fiziksel varlığını ve kamusal güçlerini öne çıkarırsa, ihtilafın çözüm mercii mahkeme olmaktan çıkıp siyasi güç dengesi hâline gelebilir.
Polisin rolü de bu çerçevede dikkatle değerlendirilmelidir. Polis, kamu düzenini korumak ve kişilerin güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; hangi yargıç grubunun meşru olduğunu belirleme görevi yoktur. Anadolu Ajansı‘na göre, polis, mahkeme binasının içine girmediğini açıkladı. Dışarıdaki protestolar sırasında 3 kişinin gözaltına alındığı bildirildi. Güvenlik güçlerinin yasal yetkileri içinde kalması ve taraflardan birinin siyasi iddiasını uygulayan bir araç gibi görünmemesi, kurumlara duyulan güven açısından kritik önemdedir.
“Darbe” söylemi krizi çözmek yerine derinleştirebilir
Mahkemenin eski yönetimi ve PiS çevresindeki siyasetçiler gelişmeleri “darbe” olarak nitelendirirken, Tusk hükümeti adımlarını önceki dönemin yarattığı hukuk devleti sorunlarını giderme çabasının parçası olarak sunuyor. Bu ifadeler, tabanları harekete geçirebilir; ancak aynı zamanda siyasi rakipleri meşru muhatap olmaktan çıkarma riskini taşır. “Darbe” gibi ağır bir kavram, hukuki ve siyasi bir sonuç ilan ediyor. Oysa olayların hukuki niteliği, tarafların açıklamalarından değil, iddiaların ve yetkilerin bağımsız biçimde incelenmesinden sonra belirlenebilir.
Tusk’ın “kararlı adımlar” vurgusu ile Nawrocki’nin anayasal düzenin ihlal edildiği iddiası arasındaki gerilim, Polonya siyasetindeki derin kutuplaşmayı yansıtıyor. Her iki taraf da kendi adımlarını anayasal düzeni koruma çabası olarak sunuyor. Ancak bir tarafın daha önceki iktidar dönemindeki yargı müdahalelerini gerekçe göstermesi, bugünkü işlemlerin yargısal denetimden muaf olduğu anlamına gelmiyor. Benzer biçimde, ulusal anayasal düzeni savunma söylemi de mahkemenin yapısına ilişkin önceki usulsüzlükleri veya seçilmiş yargıçların görev yapmasının engellenmesini ortadan kaldırmıyor.
Bu söylem sertleştikçe, toplumdaki siyasi kamplaşmanın yargı kurumlarına yansıması da kuvvetleniyor. Bir kesim mahkemeyi önceki iktidarın kontrol ettiği bir kurum olarak görürken, başka bir kesim hükümetin yargıyı kendi lehine dönüştürmeye çalıştığına inanıyor. Her iki algı da mahkemenin tarafsızlığına olan güveni zayıflatıyor. Yargı organlarının kararlarının kabulü, yalnızca kararın hukuki gerekçesine değil, kararın alındığı kuruma duyulan ortak güvene de bağlıdır.
Krizin Avrupa Birliği açısından önemi
Polonya, Avrupa Birliği’nin doğu kanadında yer alıyor ve Rusya-Ukrayna Savaşı ile Avrupa güvenliği bakımından önemli bir aktör. Bu nedenle anayasal kriz, yalnızca Polonya’nın iç siyasi dengeleriyle sınırlı kalmıyor. Anayasa Mahkemesinin kararlarının hangi ölçüde geçerli kabul edileceği, AB hukukunun ulusal düzeyde uygulanması ve Polonya devlet kurumlarının Avrupa kurumlarıyla ilişkisi de tartışmanın parçası.
AB bakımından temel mesele, Polonya’da hangi siyasi kampın güç kazandığından ziyade, üye devletlerde yargı bağımsızlığının ve etkili yargısal korumanın güvence altında olup olmadığıdır. Avrupa kurumları geçmişte Polonya’daki yargı reformlarına yönelik ciddi eleştiriler yöneltti. Ancak bu eleştirilerin güvenilirliği, bugünkü hükümetin adımlarını da aynı hukuk devleti ölçütlerine tabi tutmasına bağlı. AB’nin bir siyasi tarafın hamlelerini destekleyip diğerinin hamlelerini görmezden geldiği izlenimi, hukuki değerlendirmelerin inandırıcılığını zayıflatır.
Polonya içindeki krizin Avrupa çapında başka bir sonucu da olabilir: Üye devletlerde hukuk devleti sorunlarını düzeltme girişimlerinin nasıl yapılacağına ilişkin bir emsal oluşturabilir. Eğer “geçmişteki hukuksuzlukları düzeltme” adı altında kurallar esnetilirse, benzer yöntemler başka ülkelerde de iktidar değişikliklerinin ardından kullanılabilir. Bu durumda hukuk devleti, siyasi çoğunluğun elindeki bir araç gibi algılanır. Dolayısıyla, Polonya’daki süreç, yalnızca hangi yargıçların görev yapacağı bakımından değil, demokratik kurumların siyasi değişim karşısında nasıl korunacağı bakımından da önem taşıyor.
Krizden çıkış için hangi adımlar gerekli?
Öncelikle görevden uzaklaştırma kararının hukuki dayanağı ve kararın hangi makam tarafından hangi yetkiyle alındığı açıkça ortaya konmalı. Kararın gerekçeleri yayımlanmalı; ilgili kişilerin savunma ve itiraz hakları güvence altına alınmalı. Ardından yetki ve usul konusundaki itirazlar, tarafların siyasi açıklamalarından bağımsız bir yargısal incelemeye tabi tutulmalı. Mahkeme içindeki farklı yargıç gruplarının statüsü hakkındaki ihtilaf da şeffaf ve denetlenebilir bir süreçle ele alınmalı.
Daha kalıcı çözüm ise atama prosedürlerinin siyasi tıkanıklığı sürekli üretmesini önleyecek kurallara bağlı. Bu, mevcut iktidar ve Cumhurbaşkanı’nın geçici uzlaşmasıyla sınırlı kalmamalı; gelecekte iktidara gelecek partilerin de uymak zorunda kalacağı, açık ve öngörülebilir bir kurumsal çerçeveye dayanmalı. Aksi takdirde her seçim, mahkeme üyelerinin ve kararlarının yeniden tartışmaya açıldığı bir güç mücadelesine dönüşebilir.
Uluslararası kurumların, özellikle Avrupa mahkemelerinin ve Avrupa Konseyinin ilgili mekanizmalarının rolü de bu noktada önem kazanıyor. Ancak dışarıdan gelen kararlar, Polonya’daki siyasi uzlaşmanın yerine geçemez. Bu kararlar hukuki sınırları ve yükümlülükleri belirleyebilir; uygulama ise Polonya devlet kurumlarının sorumluluğunda. Tarafların bu yükümlülükleri seçici biçimde kullanmak yerine, herkes için geçerli bir çözüm üzerinde anlaşması gerekiyor.
Sonuç
30 Ekim’deki testere görüntüsü, Polonya’daki krizin ne kadar sertleştiğini simgeliyor; fakat krizi açıklamak için yeterli değil. Asıl sorun, Anayasa Mahkemesi’nin üyeliği ve yönetimi üzerinde yıllardır biriken, birbirini tanımayan iki meşruiyet iddiasının artık aynı kurumun içinde karşı karşıya gelmesi. Bir tarafta önceki iktidar döneminden kalan atama ve bağımsızlık sorunlarının giderilmesi gerektiği savı; diğer tarafta bu “onarım” sürecinin kendisinin anayasal usulleri ihlal ettiği iddiası var.
Bu nedenle mesele, kimin mahkeme binasına girdiğinden ya da zincirin hangi aletle kesildiğinden ibaret değil. Önemli olan, hangi yargıçların hangi kurallarla göreve başladığı, bir mahkeme başkanının hangi hukuki temelle görevden uzaklaştırılabileceği ve bu konulardaki anlaşmazlığın hangi bağımsız makam tarafından karara bağlanacağıdır. Avrupa mahkemelerinin geçmiş kararları ve geçici tedbirleri bu tartışma için önemli bir çerçeve sunuyor; ancak Polonya’daki yeni işlemlerin hukuka uygunluğu ayrıca incelenmeli.
Hukuk devletini onarma iddiası, yalnızca hedefin meşruluğuna değil, izlenen yolun da hukuka uygun olmasına dayanır. Bu ilke, geçmişteki yargı müdahalelerini eleştirenler için olduğu kadar, bugünkü hükümet ve cumhurbaşkanı için de geçerli. Polonya’da çözüm, kurumlardan birinin diğerine fiziksel veya siyasi üstünlük kurmasından değil; atama, görevden alma ve yargısal denetim kurallarının yeniden herkes için bağlayıcı hâle gelmesinden geçiyor.
Dr. Oğuzhan MANİOĞLU
